Woensdag 12/08/2020

Niemand kan Assad wat

De informatie die Amnesty International in een nieuw rapport naar buiten brengt, bevestigt eens te meer dat het Syrische regime zich systematisch schuldig maakt aan misdaden tegen de mensheid. Maar momenteel heeft geen enkele rechtbank de macht om het Syrische regime te vervolgen en te veroordelen. Koen Vidal

Amnesty-onderzoekers achterhaalden dat in de militaire gevangenis Saydnaya, nabij Damascus, tussen 2011 en 2015 tot 13.000 mensen in het geheim werden opgehangen. Gevangenen worden er op grote schaal gefolterd. Amnesty wijst erop dat de slachtoffers geen IS-strijders of rebellen zijn, maar mensen die opgepakt werden omdat ze vreedzaam tegen Assad betoogden.

Het Amnesty-rapport belandt op een berg mensenrechtenrapporten, dossiers, foto's en getuigenissen die geen twijfel meer toelaten over de directe verantwoordelijkheid van president Assad en zijn entourage bij het mishandelen en vermoorden van burgers.

Zo smokkelde een voormalige legerfotograaf uit Damascus drie jaar geleden meer dan vijftigduizend foto's het land uit waarop de lijken te zien zijn van gefolterde mensen. De fotograaf, bekend onder de schuilnaam Caesar, overhandigde zijn materiaal aan mensenrechtenonderzoekers die de foto's ondertussen catalogeerden: de beelden hebben betrekking op 11.000 personen die tussen 2011 en 2013 tijdens folteringen stierven.

Regeringsdossiers

Even schadelijk voor het Assad-regime zijn de 600.000 regeringsdossiers die opposanten het land uit smokkelden en in het bezit zijn van de Commission for International Justice and Accountability, een groep van professionele aanklagers die in contact staat met Syrische onderzoekers, advocaten en rechtsstudenten. Deze organisatie kon achterhalen dat de bevelen voor het folteren en vermoorden van tienduizenden gevangenen gegeven werden door president Assads Veiligheidscomité.

Met andere woorden: mensenrechtenorganisaties en buitenlandse regeringen beschikken momenteel over meer dan voldoende informatie om Assads verantwoordelijkheid voor het systematisch terroriseren van zijn eigen burgers te bewijzen. Maar het grote probleem is dat momenteel geen enkele rechtbank de macht heeft om het Syrische regime te vervolgen en te veroordelen.

Den Haag?

Het Internationale Strafhof in Den Haag zou de meest aangewezen rechtbank zijn om Assad en zijn medestanders te vervolgen. Maar het probleem is dat Syrië het verdrag van Rome ter oprichting van het Strafhof weliswaar heeft goedgekeurd maar nooit heeft geratificeerd.

Theoretisch is dat probleem op te lossen. In het geval van Soedan en Libië besloot de VN-Veiligheidsraad om de situatie in die landen naar Den Haag te verwijzen. "Dit zou de meest logische optie zijn", zegt ook Luc Walleyn, advocaat bij het Internationaal Strafhof.

Maar in Syrië liggen de geopolitieke kaarten veel moeilijker dan in Soedan en Libië. Dat heeft alles te maken met het feit dat Rusland actief deelneemt aan het conflict. Onder andere de Russische bombardementen op burgerwijken in Aleppo maken dat Moskou even diep in het bloed staat als Damascus. De kans dat Moskou het Internationaal Strafhof zal toestaan om naast de Syrische leiders ook zijn eigen topofficieren te vervolgen is nihil. Rusland en ook China willen met andere woorden geen buitenlandse bemoeienissen in Syrië.

De komst van Donald Trump maakt de situatie nog ingewikkelder. Hoewel voormalig president Barack Obama een VS-toetreding tot het Internationaal Strafhof nooit echt heeft overwogen, toonde hij een zekere welwillendheid ten aanzien van Den Haag. Maar Trump ontpopte zich tot een groot tegenstander van het Hof en wil op geen enkele manier meewerken.

Het dossier Syrië is in de VN-Veiligheidsraad met andere woorden totaal geblokkeerd. Noch een internationale interventie onder VN-mandaat, noch een doorverwijzing van Assad naar het Internationaal Strafhof zijn momenteel politiek haalbaar.

Advocaat Luc Walleyn wijst er wel op dat de geopolitieke kaarten niet voor eeuwig vastliggen. "Over enkele jaren kan een situatie ontstaan waarbij president Assad en zijn entourage veel zwakker komen te staan. Als er ooit een vredesverdrag komt, is het niet uitgesloten dat Rusland Assad niet langer een hand boven het hoofd zal houden. Bij zulke vredesonderhandelingen is het give and take tussen Russen en Amerikanen en de positie van Assad is daarbij geen absolute zekerheid."

Moed niet verliezen

Ook een hooggeplaatste bron bij het Internationaal Strafhof zegt dat Syrische burgers en mensenrechtenactivisten de moed niet mogen verliezen. "Momenteel ziet het er slecht uit. Maar wie weet ontstaat er in de toekomst wél een mogelijkheid om Syrische oorlogsmisdadigers te vervolgen. Kijk naar de voormalige Servische president Slobodan Milosevic. Jarenlang zag het ernaar uit dat hij voor de rest van zijn leven van straffeloosheid zou genieten, maar uiteindelijk belandde hij toch in een cel in Den Haag. Het is bijzonder belangrijk dat Amnesty International en Human Rights Watch hun werk voortzetten. De kans dat hun rapporten vroeg of laat in de rechtszaal van het Internationaal Strafhof gebruikt zullen worden, is reëel."

Luc Walleyn zegt dat er nog een tweede mogelijkheid is om het Assad-regime te berechten, maar ook die vergt de nodige stabiliteit en goodwill. "In Libanon richtten de Verenigde Naties een speciaal tribunaal op om de moord op voormalig premier Rafik Hariri te onderzoeken. Zo'n speciaal tribunaal zou op termijn ook in Syrië kunnen werken. Het grote voordeel is dat de expertise van Libanon ingezet zou kunnen worden om het Syrische tribunaal goed te doen functioneren. Maar ook hier is de absolute voorwaarde natuurlijk dat er politieke wil moet zijn om misdaden professioneel en onpartijdig te onderzoeken."

De wereld zal met andere woorden nog een tijd geduld moeten oefenen vooraleer Assad en zijn medestanders in de beklaagdenbank belanden. Walleyn: "Als er ooit vervolgingen komen, is de kans trouwens reëel dat het Internationaal Strafhof pragmatisch te werk gaat door niet meteen Assad zelf, maar zijn directe ondergeschikten te vervolgen. Dat ligt politiek minder gevoelig en mogelijk is het ook makkelijker om tegen Assads ondergeschikten directe bewijzen te vinden."

Walleyn wijst er wel op dat nationale rechtbanken, ook de Belgische, de blokkade van het Internationaal Strafhof gedeeltelijk kunnen oplossen. Walleyn: "Als een van Assads slachtoffers over de Belgische nationaliteit beschikt, dat kan die persoon een klacht indienen bij het federale parket, dat in dat geval moet beslissen om een onderzoek te openen." Ook een familielid van een Belgisch slachtoffer heeft het recht om bij het federaal parket een klacht in te dienen.

Maar ook deze piste is voorlopig onvolkomen. Vervolging tegen Assad zelf is nog onmogelijk omdat hij als president over immuniteit beschikt. Wel zouden daders van lagere rang vervolgd kunnen worden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234