Zaterdag 06/03/2021

'Niemand is een cliché'

Een regisseur, Arthur Goemaere, die over een periode van 21 jaar een reeks documentaires over tien kinderen van zeer verschillende komaf maakt: dat is het uitgangspunt van Kristien Hemmerechts' nieuwste roman, De kinderen van Arthur. Zijn band met hen wordt per aflevering hechter; ten slotte gaat hij, zonder het goed te beseffen, behalve zijn documentaires ook hun levens regisseren. Met nogal wat minder plezierige gevolgen. 'Arthur is een tragisch personage,' vindt Hemmerechts. 'De uitdaging was om iemand neer te zetten die zwaar in gebreke blijft, en toch geen klootzak is.'

door Jeroen de Preter

Kristien Hemmerechts

Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 286 p. , 800 frank.

De liefde, de dood en het verdriet in de levens van gewone mensen, dat zijn de basisingrediënten van een recept waarmee Kristien Hemmerechts nu al bijna twintig jaar lang de leeshonger van een groot publiek weet te stillen. Het troostende pessimisme dat uit haar vroegere werken spreekt, kenmerkt ook De kinderen van Arthur, andermaal een roman waarin het sterftecijfer hoog is, de relaties vaak scheef lopen, en er meer dan eens naast de pot wordt gepist.

Arthur, bijvoorbeeld, is getrouwd met Elza, maar bedriegt haar met Dora, een weerbarstige femme fatale die zijn dochter had kunnen zijn. Dora is de dochter van Mathilde, een gevierde pianiste die voor haar tijd uit een raam springt. Haar broer Bas is sinds de dood van zijn moeder steeds verliefder geworden op zijn zus. Zij trouwt echter ten slotte met Willem, al zal Arthur wel altijd haar oerminnaar blijven.

Hetzelfde gelazer als vanouds dus, en toch krijg je nooit de indruk dit alles al eens eerder te hebben gelezen. Deze Hemmerechts verschilt in de eerste plaats van de andere door de manier waarop het verhaal wordt opgediend.

De roman valt grotendeels samen met de vierdelige documentaire van Arthur Goemaere, een soort reality soap avant la lettre. Voor zijn eerste reportage, in 1964, brengt Arthur tien zevenjarige kinderen uit evenveel verschillende milieus bij elkaar. Hij hoopt te weten te komen in hoeverre hun toekomst bepaald wordt door hun komaf. In 1985, als de laatste reportage wordt gemaakt en ook de roman naar zijn einde loopt, is die vraag nog steeds niet beantwoord. En ook de schrijfster moet mij het antwoord schuldig blijven.

"Ik geloof niet echt in het fatalistische idee van voorbestemming. Uiteraard zijn die tien kinderen van Arthur getekend door hun afkomst. Het meisje Dora is de dochter van een pianiste en een schrijver van kinderboeken. Ze heeft op zevenjarige leeftijd al een enorme voorsprong op de rest. Het is niet toevallig dat zij uiteindelijk in de televisiewereld terechtkomt. Een ander meisje, Chantal, was straatarm, maar ontkomt aan haar milieu, dankzij de deus ex machina van een pleeggezin, dankzij haar schoonheid, en vooral dankzij haar emigratie naar de Verenigde Staten.

"Amerika is het land waar je jezelf opnieuw kunt uitvinden. Dat is niet alleen een thema in de Amerikaanse literatuur, je merkt het ook als je met Amerikanen praat. Ze zijn veel minder geworteld dan wij. Ze laten veel sneller het verleden achter zich, en hebben bijvoorbeeld minder moeite met scheiden en hertrouwen. Ik denk dat dat de kracht is van die maatschappij, maar tegelijk ook haar gebrek. Chantal heeft vaak aanvallen van heimwee. Op een van die ogenblikken zegt ze dat ze alles zou geven om weer dat arme kleine meisje van vroeger te zijn. Het idee dat je telkens opnieuw kan beginnen, alles achter je kan laten, is uiteindelijk ook verantwoordelijk voor heel wat kwalen in de Amerikaanse maatschappij. Er zijn nergens zoveel therapeuten als daar."

Uit Arthurs documentaires spreekt een grote ambitie. Niet alleen moeten ze een antwoord geven op de oude kwestie van de voorbestemming, ze moeten ook 'onze maatschappij een spiegel voorhouden'. Reikt ook Hemmerechts' ambitie zo ver?

"Ik heb veel moeite met mensen die zeggen dat ze een groot sociaal canvas gaan schilderen, of die me willen vertellen hoe de Vlamingen precies zijn. Ik heb niet die pretentie van nogal wat kunstenaars, die denken de maatschappij een spiegel te kunnen voorhouden. Terwijl de klasse die boeken en programma's maakt de (maakt aanhalingstekens met haar vingers) eenvoudige mensen vaak behandelt als een stukje folklore, iets pittoresks. Als je met de mensen gaat praten, zal je altijd verrast zijn. Niemand is een cliché. Dat geldt trouwens evengoed voor de bourgeoisie. Ook van die laag van de bevolking kan je heel makkelijk een type maken. Ik heb die typologisering in dit boek heel bewust willen ontwrichten.

"Heb je ooit Camping gezien? Dat vond ik van het mooiste wat er op onze televisie ooit te zien is geweest. Uiteraard kreeg je vooral volkse mensen te zien, maar ze hadden wel elk een verhaal dat verschilde, en dat vaak bijzonder verrassend was. Eén van de dingen die ik geleerd heb door les te geven (Hemmerechts doceert aan de KUB, JdP) is dat mensen van wie je het totaal niet zou verwachten soms de prachtigste dingen kunnen vertellen. Als je gelooft dat iemand die tot een bepaalde klasse behoort daar nooit meer zal uitkomen, moet je zeker geen les gaan geven. Onderwijs is het systeem dat nu net mogelijk zou moeten maken dat dit soort verschillen wordt weggewerkt. Toen ik jong was, was dat nog absoluut niet zo. De kinderen die een beetje stonken, moesten achteraan zitten."

Niet alle tien kinderen van Arthur krijgen evenveel aandacht. Zijn vrouw Elza verwijt hem dat hij voornamelijk focust op die kinderen wier levens genoeg drama bevatten. Bij uitbreiding kun je dat ook een tekortkoming van het boek noemen.

"Dat was een van de problemen die ik bij het schrijven heb ondervonden. Om het spel correct te spelen, zou je inderdaad alle personages moeten opvoeren. Uiteindelijk leek me het te artificieel om over elk kind evenveel te vertellen. Je hebt nu eenmaal mensen zonder een bijzonder verhaal.

"Over het meisje Emma heb ik heel bewust gezwegen, omdat ze joods is. Ik voel een enorme schroom om over de joden te schrijven. Ik heb het gevoel dat ik daar af moet blijven. Het eerste hoofdstuk speelt zich af in 1964. De Tweede Wereldoorlog was toen nog niet zo lang voorbij. Emma's vader vertelt op zeker ogenblik dat er in hun familie 'veel afwezigen zijn'. Het leek me niet gepast om als goj de kampen te gaan gebruiken in een verhaal."

Ons gesprek wordt onderbroken door de deurbel. Een koerier bezorgt het eerste gedrukte exemplaar van De kinderen van Arthur.

"Het doet me toch nog steeds iets," zegt Hemmerechts, terwijl ze liefdevol met haar vingers over het boek strijkt. Ze vertelt me ook dat het omslag door dochter De Coninck werd gemaakt, en vraagt me of ik het mooi vind. Ik knik, en denk vervolgens wat ze even later zelf zegt: "Niet iedereen krijgt even gemakkelijk de kans om zijn talent te tonen. Het zal wel geen nadeel zijn om de dochter te zijn van... Misschien heeft het ook mij geholpen, al staat daar tegenover dat mijn broer en zus niet zijn gaan schrijven. Mijn ouders zijn geen van beiden creatief, integendeel zelfs. Ze hebben een bijzonder brede interesse, maar het zijn mensen die vasthouden aan de overgeleverde zekerheden. Maar mijn academische loopbaan is ongetwijfeld een geestelijke erfenis van mijn ouders. Je verzet je daar aanvankelijk tegen, maar komt ten slotte tot de vaststelling dat het academische toch in je zit...

"Maar bij het schrijven ligt dat helemaal anders. Ik kan me niet voorstellen dat er veel schrijvers bestaan die ertoe aangespoord werden. Ik ben eerder ondanks alles en iedereen beginnen te schrijven. En ik heb er nog steeds het gevoel bij dat ik iets heimelijks doe. Onlangs vroeg mijn moeder me hoe het met mijn werk ging. 'Goed,' zei ik, en daarmee was ik uitgepraat. Het valt me nog altijd moeilijk om erover te vertellen, behalve in de afgebakende ruimte van een interview. Ik geneer me er op de een of andere manier voor. Misschien maakt die gêne, dat heimelijke, inderdaad wel de verleiding van het schrijven uit. Dat lijkt me heel plausibel. Er is wat mij betreft absoluut een verband tussen schrijven en erotiek."

Erotiek! Zoals bekend is Hemmerechts niet een auteur die voor het thema terugschrikt. Ook in De kinderen van Arthur trekt ze zich niet zedig terug wanneer haar personages zich naar de slaapkamer begeven. Ze brengt zowel verslag uit van hartstochtelijke stoeipartijen als van zielige miskleunen. De schrijfster vraagt mij wat ik vond van "de echtelijke seks" in haar boek. "Niet echt voorbeeldig," antwoord ik, "maar er bestaat vast erger." "Ik hoop van niet," lacht Hemmerechts, "maar je hebt denk ik wel gelijk. Als je al die nieuwe blaadjes moet geloven, is het allemaal fantastisch wat er in de Vlaamse slaapkamers gebeurt. We doen het allemaal twintig keer per dag, ondersteboven, in de frigo, met drie tegelijk, met vijf op elkaar... Ik word daar weleens depressief van. Met de werkelijkheid heeft dat allemaal niet veel te maken.

"Uiteindelijk leven we in een maatschappij die de fantasie onderdrukt. Het gebeurt weleens dat ik denk: 'Kristien, het is kinderlijk om je fantasie de vrije loop te laten, je bent al 45.' We worden van jongs af gedrild om ons in te tomen. Ik vind het verbijsterend dat 'binnen de lijntjes kleuren' het eerste is wat kleuters moeten leren. Als er iets oninteressant is, dan is het toch wel binnen de lijntjes kleuren? Op die manier leer je al aan kinderen hoe je de fantasie moet onderdrukken. Ik geef weleens lessen in creatief schrijven. Het moeilijkste wat er is, is de mensen opnieuw aanleren dat ze buiten de lijntjes moeten kleuren.

"Ik vind het bijzonder frappant dat vrouwen meer fictie lezen dan mannen. Het bevestigt wat ik vaak denk: dat mannen, meer dan vrouwen, vervreemd zijn van hun fantasie en hun diepere emoties. Uiteraard zijn niet alle mannen zo. Je hebt er ook die door hun emoties geïntrigeerd zijn. Ze kijken ernaar alsof het dieren in de zoo zijn. En natuurlijk zijn er ook supergevoelige mannen. Maar de succesvolle held van nu, die houdt zich niet bezig met zijn emoties en zijn fantasieën."

In deze roman koesteren nogal wat personages al dan niet uitgesproken incestueuze verlangens. Het meest in het oog springt de verhouding tussen Dora en haar broer Bas.

"Door de voortijdige dood van hun moeder worden Bas en Dora nog intiemer met elkaar dan ze al waren. Ze worden gedwongen om zich af te vragen waar de grenzen van hun liefde liggen. Ik wilde in dit boek onder meer laten zien hoe relaties met een zekere intimiteit ook altijd iets erotisch hebben. De relatie tussen Dora en haar vader is ook zo. Hij denkt niet aan seks met zijn dochter, het blijft bij een onbewust incestueus verlangen, waar hij nooit iets mee zal doen, maar hun zeer innige relatie heeft onmiskenbaar iets erotisch. Die onbestemde erotische geladenheid, die niet noodzakelijk overgaat in een seksuele daad, vind ik zelf vaak heel prettig in mijn relaties met mensen."

In geen enkele andere roman van Kristien Hemmerechts wordt zo nadrukkelijk met de ogen van een man gekeken. Talrijk zijn zijn tekortkomingen, groot is echter het mededogen van de schrijfster.

"Arthur is een tragisch personage. Hij neemt zich voor de levens van die kinderen niet te regisseren, maar het tegendeel gebeurt. Hij veracht mannen met een dubbelleven, maar bedriegt zijn vrouw met Dora. Hij neemt zich voor om het misbruikte kind Victor uit zijn ellendige situatie te redden, maar maakt zich uiteindelijk medeplichtig aan de moord op diens moeder. De uitdaging was om iemand neer te zetten die zwaar in gebreke blijft, en toch geen klootzak is. Eigenlijk wou ik dit boek ook een ondertitel meegeven: Een mens van goede wil in de twintigste eeuw.

"Begrijp me goed: ik keur Arthurs relatie met Dora absoluut af. Die heeft geen toekomst, Arthur wil niet dat ze in zijn leven komt, hij weet dat het iets tijdelijks is. Tegelijk begrijp ik goed waarom hij het niet kan laten. Arthur is gewend om te vrijen met een passieve vrouw. Bij Dora is het net omgekeerd: zij maakt de avances, ze overrompelt hem, ze wil hem bezitten.

"Arthurs minachting voor al die mannen met hun dubbele levens is niet gespeeld. Hij heeft op geen enkel moment de intentie om een affaire met Dora te beginnen. Maar eigenlijk had hij nooit met Elza mogen trouwen. Ik geloof niet in hun soort relatie. Het is een huwelijk waarin mensen elkaar klein houden en beknotten. Elza laat hem vrij, maar slechts tot op zekere hoogte. Uiteindelijk houdt zij de touwtjes in handen. Ik ben ervan overtuigd dat er in deze wereld bijzonder veel Arthuren met Elza's zijn getrouwd. Ze is een onaantrekkelijke, maar voor de rest volstrekt betrouwbare en efficiënte vrouw, een hartsvriendin en een goede moeder. Iedereen kent het verlangen naar dat soort geborgenheid. Zoals ook ieder mens in zijn binnenste wilde fantasieën heeft."

'Van jongs af worden we gedrild om ons in te tomen. Ik vind het verbijsterend dat 'binnen de lijntjes kleuren' het eerste is wat kleuters moeten leren''Ik vind het bijzonder frappant dat vrouwen meer fictie lezen dan mannen. Het bevestigt wat ik vaak denk: dat mannen, meer dan vrouwen, vervreemd zijn van hun fantasie en hun diepere emoties'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234