Maandag 21/06/2021

Niccolò Machiavelli was helemaal geen machiavellist

Machiavelli's uitspraken werden door de geschiedenis verminkt en uit hun context gerukt

Brussel

Eigen berichtgeving

Nica Broucke

'Omdat liefde en vrees niet samengaan, is het veiliger voor een heerser om gevreesd te worden dan geliefd', 'Het doel heiligt de middelen', 'Een heerser kan en moet zijn belofte kunnen breken indien hem dat goed uitkomt', 'Oorlog is de enige kunde die een man die leiding geeft moet beheersen'... Het zijn maar enkele van de aan Machiavelli (1469-1527) toegeschreven cassante uitspraken die de vader van de politieke wetenschap door de eeuwen heen een kwalijke naam hebben bezorgd. De hogergenoemde 'tips voor de leider' komen, volgens de overlevering, uit Machiavelli's beroemde Il Principe (De vorst), het boek dat hij opdroeg aan de toenmalige vorst van Firenze, Lorenzo di Medici. Het is aan dit boek dat Machiavelli zijn slechte reputatie (denk maar aan de benaming machiavellisme) te danken heeft. Een heerser mag, zo luidde Machiavelli's conclusie immers, zoveel liegen en bedriegen als hij wil, zolang dat maar in het belang van de staat is.

Maar was de Florentijnse staatsman wel de cynische en immorele advocaat van de brute macht waarvoor hij al die eeuwen, vooral door mensen die zijn boek niet hebben gelezen, werd versleten?

Helemaal niet, zo blijkt uit een recente studie van Giulio Ferroni, een Italiaanse professor in de literatuur en filosofie aan de universiteit van Rome en een autoriteit inzake de renaissance. Machiavelli was, zo beweert de professor in de Britse krant The Times, "een literair genie en een ethisch humanist die wel degelijk een goed beleid en het welzijn van het volk voor ogen had". In zijn boek Machiavelli, O dell' Incertezza verdedigt Ferroni de stelling dat Machiavelli's uitspraken door de geschiedenis werden verminkt en uit hun context werden gerukt. Bepaalde aan hem toegeschreven statements, waaronder het beroemde 'Het doel heiligt de middelen', zijn zelfs niet van zijn hand. Ferroni: "In de originele tekst schrijft Machiavelli dat 'men in de daden van alle mensen en in het bijzonder die van de heersers, altijd het uiteindelijke resultaat voor ogen moet houden (garda a fine)'. Dat is een belangrijke nuance. Machiavelli heeft ook gezegd dat hij die zijn vrienden verraadt of 'zonder vrees of mededogen' is, een 'eerloze machtswellusteling' is. Een uitspraak die de tand des tijds helaas niet heeft doorstaan."

Naar aanleiding van het verschijnen van Ferroni's boek schreef een commentator van Il Giornali, de krant die eigendom is van de familie van premier en mediamagnaat Silvio Berlusconi, die zelf van 'machiavellistische trekjes' wordt beschuldigd, onlangs: "Het ziet ernaar uit dat Machiavelli alles behalve een machiavellist was."

Professor Ferroni stelt dat Machiavelli weliswaar een pessimistisch mensbeeld hanteerde ('De mens is ondankbaar en wispelturig', schreef hij) maar zelf een patriottistische en eerlijke burger was die geloofde in de maakbaarheid van de maatschappij.

Niccolò Machiavelli werd in 1469 geboren in Firenze. Het waren woelige tijden voor de renaissancestad. De heersende Medici-dynastie moest een stap opzij zetten, de puriteinse monnik Girolamo Savonarola werd tot de brandstapel veroordeeld en de revolutionaire Florentijnse Republiek werd uitgeroepen. Machiavelli begon aan een blitzcarrière bij de Raad van Tien, eerst als secretaris, later als bemiddelaar in het conflict met de beruchte hertog Cesare Borgia. Die was namelijk van plan om Centraal-Italië te veroveren voor zijn vader, paus Alexander VI... De bemiddelaar had al snel een grote fascinatie voor de geslepen Cesare, naar wie hij later Il Principe zou modelleren. Daarna kreeg Machiavelli de opdracht om de troepen van Maximiliaan I, die vanuit Duitsland een invasie van Italië voorbereidde, te bespioneren en organiseerde hij een burgerwacht die het belaagde Firenze moest bewaken.

Toen de Medici-familie in 1512 opnieuw aan de macht kwamen, belandde Machiavelli op beschuldiging van samenzwering een tijdje in de gevangenis. Eenmaal op vrije voeten trok hij zich op zijn landgoed terug om er De vorst te schrijven. Terzelfdertijd begon hij aan Discorsi, een satirisch commentaar op Livius' geschiedschrijving van het Romeinse Rijk. Terwijl Machiavelli in De vorst het principe huldigde dat macht en geweld noodzakelijke - doch niet de enige - voorwaarden zijn van de staat, verdedigde hij in Discorsi de vrijheid van de politieke discussie en de constitutionele grondslag van de staat. Hij werd door de Medici gerehabiliteerd, maar kon geen enkele invloed meer op het beleid uitoefenen. In 1527 overleed hij, als een verbitterd man, op 58-jarige leeftijd.

Professor Ferroni beweert in zijn boek dat Machiavelli er op het einde van zijn leven spijt van had dat hij Cesare Borgia had geïdealiseerd. "Zijn theorieën waren helemaal niet boosaardig", citeert The Times de professor, "ze waren bedoeld als remedie voor de onzekerheden, gevaren en nederlagen waarmee de verdeelde Italiaanse staten in de renaissance te kampen hadden." Kortom, Michiavelli's visie op de maatschappij is in deze geglobaliseerde wereld, die door allerlei rampen wordt bedreigd, relevanter dan ooit.

Een mening die criticus en dichter Luca Canali niet helemaal kan volgen. Hij vindt Ferroni's stelling weliswaar revolutionair maar toch niet helemaal waterdicht. "Ferroni heeft geen rekening gehouden met Machiavelli's 'cynische' overtuiging dat het beter was om een onverdraagzame heerser te overtuigen zich beter te gedragen dan te pleiten voor een opstand van het volk tegen de tirannie om een democratischer bestel te vestigen", meent hij.

Bron: The Times

Het boek Machiavelli, O dell' Incertezza van Giulio Ferroni, werd uitgegeven bij Donzelli Editore (Rome).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234