Vrijdag 18/10/2019

Niall Ferguson Het Westen vs. de rest

In zijn nieuwe boek Civilization verzekert de Britse historicus Niall Ferguson ons dat de westerse beschaving een goede zaak is. Tegelijk maakt hij zich zorgen over de dreigende teloorgang ervan en gaat hij op zoek naar het waarom van het afkalvende ‘westerse tijdperk’.Door Hans Muys

Ferguson is natuurlijk niet de enige die, met de blik gericht op het Oosten en op de economische indicatoren, vaststelt dat “we momenteel het einde beleven van 500 jaar westerse dominantie” en zich afvraagt hoe die overheersing tot stand kon komen. Nog maar pas geleden was er Why the West Rules, waarin Ian Morris stelde dat een combinatie van biologische, sociologische maar bovenal geografische factoren verklaart waarom een handvol kleine gebieden aan het westelijke uiteinde van Eurazië vanaf de 16de eeuw de lakens zou uitdelen. Klopt niet helemaal, vindt Ferguson. De opkomst van het Westen (voor hem minder een geografisch begrip dan “een kwestie van normen en instellingen”) werd “het belangrijkste geschiedkundige fenomeen van de tweede helft van het tweede millennium” als gevolg van een zestal cruciale doorbraken. En als trendgevoelige pophistoricus, die ook ditmaal zijn boek koppelde aan een zopas in Engeland uitgezonden tv-reeks, bedacht hij daarvoor een coole kreet. Killer apps. noemde hij zijn zes succesfactoren. En dat zijn:

1. Concurrentie. Dat Europa, toen het rond 1500 aan zijn bloeiperiode begon, kampte met politieke versnippering, leidde tot méér dan conflicten en oorlog. Het had volgens Ferguson belangrijke positieve gevolgen want het zorgde ook buiten het slagveld voor onderlinge strijd, politieke en economische decentralisatie en een zoektocht naar nieuwe gebieden. China, dat ‘ons’ de voorgaande periode de baas was, bleef gecentraliseerd en stagneerde.

2. Wetenschappelijke vooruitgang. Voortgestuwd door de (oorspronkelijk in China bedachte en in de islamitische wereld ontmoedigde) boekdrukkunst beleefde Europa een imposante reeks wetenschappelijke doorbraken op talrijke vlakken. Dat die in één moeite door ook zorgden voor grotere militaire slagkracht was natuurlijk mooi meegenomen om de dominantie zonodig hardhandig te bestendigen.

3. Het eigendomsrecht. Dit idee van filosoof John Locke werd het recht op land, door Engelse kolonisten geïmporteerd in de Nieuwe Wereld. Die bescherming van private eigendom lag volgens Ferguson ten grondslag aan de ‘rule of law’ en van het ontstaan van democratische instellingen en verklaart waarom de VS zoveel succesvoller zouden worden dan de zonder die principes bestuurde ‘Iberische’ koloniën in Zuid-Amerika.

4. De geneeskunde. Voor Ferguson “de opmerkelijkste” van zijn killer apps. omdat dankzij vaccinaties, betere gezondheidszorg en toegenomen hygiëne de levensverwachting in de 19de en 20ste eeuw spectaculair toenam. Die ‘gezondheidstransitie’, begon in Europa, maar bracht, zoals deze zelfverklaarde pleitbezorger van het kolonialisme tevreden vaststelt, ook veel baat in de koloniën.

5. De consumptiemaatschappij. De ultieme westerse vorm van soft power die nadat de industriële revolutie in het Westen van producenten (arbeiders) ook consumenten maakte, die producten ook uitvoerde naar of liet maken in andere delen van de wereld. Met als paradoxaal gevolg dat uitgerekend een op individuele keuze gericht systeem de consument wereldwijd een door multinationale merken beheerste eenheidsworst zou aanbieden.

6. De arbeidsethiek. Volgens socioloog Max Weber was dit drieluik van werklust, zuinigheid en het uitstellen van de behoeftenbevrediging een “onbedoeld neveneffect” van de protestantse reformatie. En hoewel Ferguson moet toegeven dat de eerste stappen naar zo’n kapitalistische blauwdruk onder meer werden gezet in Vlaamse (dus katholieke) steden, doen protestantse landen het sindsdien economisch inderdaad beter dan katholieke. Vraag met maar aan de Grieken of de Portugezen.

Conservatief denker

Dat zijn ze dus, de ideeën die volgens Ferguson ervoor zorgden dat The West The Rest overvleugelde. Of daarmee alles is verklaard, valt af te wachten, want er komen ongetwijfeld nog andere analyses van wat de auteur bejubelt als een hoogtepunt in de geschiedenis van de mensheid. Maar hoe dan ook, biedt Civilization heel wat boeiend materiaal, zoals we dat trouwens van Ferguson gewend zijn. Net zoals we niet verbaasd zijn wanneer hij ook ditmaal wild om zich heen slaat. Door Roussseaus Contrat social te beschrijven als “een van de gevaarlijkste boeken die de westerse beschaving heeft voortgebracht” of door Karl Marx “een walgelijk individu” te noemen bijvoorbeeld. Want we hebben hier nu eenmaal te maken met een conservatief denker die in boeken als Colossus of Empire al duidelijk maakte dat hij best kan leven met imperialisme en kolonialisme (behalve dan in Belgische Congo, “het ergste van alle Afrikaanse rijken”).

Wel verrassend is de manier waarop hij de eigenlijke killer apps. dikwijls voorziet van vreemde wendingen en niet altijd even logische toevoegingen. Zijn analyse van de geneeskunde bijvoorbeeld, mondt via een passus over het Franse kolonialisme in Afrika uit in een soort beknopte geschiedenisles over dat land, van de omwenteling in 1789 tot de Eerste Wereld- oorlog. En dat hij in zijn hoofdstuk over werk de te- loorgang van de godsvrucht in Europa als

hoofdreden op- geeft voor het feit dat in dit werelddeel tegenwoordig “de luieriken van de wereld” wonen - en dat schreef hij nog voordat de OESO deze maand België als de minst nijvere natie aanwees - is nogal vergezocht. Net als zijn overtuiging dat de godsvrucht van de hardwerkende Amerikanen het gevolg is van (daar gaat hij weer) concurrentie - in dit geval tussen de vele kerkgemeenschappen in dat land. En zelfs het economische succes van China wordt gekoppeld aan de verspreiding van het christendom in dat land, ook al gaat het om een miniem percentage van de bevolking.

Natuurlijk maken de tegenwoordig in populair wetenschappelijke boeken bijna verplichte leuke weetjes veel goed, want ook daarin is Ferguson bedreven. Wie klaagt over onze criminele tijd, zal met opluchting lezen dat het moordcijfer in het 14de-eeuwse Oxford dubbel zo hoog lag als nu in gevaarlijke oorden als Zuid-Afrika of Colombia. Ook leren we dat het oer-Hollandse symbool de tulp door een Vlaamse diplomaat, Ogier Ghiselin de Busbecq uit Turkije naar de Nederlanden werd geëxporteerd. Dat Hugo Boss de uniformen maakte voor Hitlers troepen. En dat George Washington een grondspeculant was (met dank aan Lockes eigendomsrecht).

Slag om de arm

Uiteraard is Ferguson niet blind voor de donkere kanten van die 500 jaar waarin The West heerste over The Rest. Want verwijzend naar het feit dat het imperialisme ook beestachtige aspecten had en naar de banaliteit van de consumptiemaatschappij, erkent hij: “It wasn’t all good.” Maar de eindbalans van de economische, sociale en politieke instellingen die in zijn definitie de westerse beschaving kenmerken, vindt hij toch duidelijk positief. En positief blijft hij eveneens met zijn weigering om, na een kritische blik op de aanstormende rivalen in Azië, te geloven in een echte Botsing der Beschavingen of in de ondergang van de westerse beschaving - al houdt hij voor alle zekerheid toch een slag op de arm. Sterker nog, we mogen het monopolie van de killer apps. dan kwijt zijn, dat anderen ze hebben overgenomen sterkt de auteur juist in zijn geloof in de westerse beschaving. Als die bedreigd wordt, is dat eerder van binnenuit. Door het eigen gebrek aan zelfvertrouwen en historisch perspectief en door lafhartigheid. Neem liever een voorbeeld aan Ayaan Hirsi Ali, schrijft Ferguson. Want dat hij dit boek opdroeg aan die Nederlands-Somalische anti-islamiste, sinds kort zijn nieuwe levenspartner, komt doordat zij: “beter dan wie ook begrijpt wat westerse beschaving echt betekent - en wat die de wereld nog te bieden heeft”.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234