Vrijdag 06/08/2021

Net nu we het zo goed kunnen, hoeft sorteren eigenlijk niet meer

Of we de Olympische Spelen van 2016 gaan organiseren is nog niet zeker, maar Vlaanderen is wel voor de zoveelste keer op rij Europees kampioen afval sorteren. De blauwe, de gele, de grijze zak, de kwestie van het botervlootje: geen volk kan er beter mee overweg dan wij. Net nu de statistieken dat aantonen, is daar plots een machine die sorteren volkomen overbodig maakt, meldt Douglas De Coninck.

Twee gezagsdragers hadden deze week reden tot glunderen. Dinsdag gaf milieuminister Ludo Sannen toelichting bij de jaarcijfers van de Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij. De gemiddelde Vlaming zette vorig jaar 555,54 kilo afval voor de deur: 3,27 kilo minder dan in 2001. Het overgrote deel daarvan, zo'n 380 kilo, werd braafjes gesorteerd door de burger. Het restafval, dat wordt verbrand of op stortplaatsen terechtkomt, was goed voor 169 kilo. Ook dat, zegt Ovam, was historisch weinig. "De Vlamingen zijn nu de Europese kampioenen wat het selecteren van afval betreft", juichte de Agalev-minister, die aankondigde de komende jaren nog beter te willen doen.

Woensdag was de Vlaams-Brabantse gedeputeerde Jean-Pol Olbrechts (CD&V) een tevreden man. Nadat het provinciebestuur jarenlang had geijverd voor de bouw van een good old verbrandingsoven in de Brusselse randgemeente Drogenbos, daar de hele regio tegenover zich kreeg en een finaal 'njet' oogstte bij Sannens voorganger Vera Dua, werd de knoop doorgehakt. Na een jaar studeren en onderhandelen besloten provinciebestuur en afvalintercommunales om het contract voor de jaarlijkse verwerking van 120.000 ton provinciaal restafval toe te kennen aan de milieugroep Biffa. Die wil het afval wegwerken door middel van de fibrecycle-techniek, vroeger ook wel bekend als het Remtec-procédé of, zoals Vlaams volksvertegenwoordiger Jos Bex (Spirit) het voor het gemak noemt: "De snelkookpan."

Een begrijpelijke term was aangewezen, zegt Bex. "Ooit hield ik hier in het parlement een tussenkomst over. Halfweg mijn tekst onderbrak Johan De Roo me om me erop te wijzen dat mijn tijd om was."

In zijn kantoor in Veltem-Beisem stalt Jos Bex rustig zijn schat voor zich uit. Een verdord bierblikje, de mummie van wat eens een spuitbus was en wat vormeloze troep waarin de restanten van een aansteker te ontwaren zijn. Alles is grauw, kleur- en geurloos. Zo zullen archeologische vondsten eruitzien in het jaar 4000 of zo. "Raad eens wat dit is", vraagt Jos Bex. "Een kei", lijkt ons een redelijke gok, tot we het klompje mogen vasthouden.

Het weegt niks.

"Dit is wat na een uurtje stomen op 150 graden Celcius overblijft van een plastic zak. Helemaal steriel, droog en proper. Je kunt het er zo tussenuit halen. Van de inhoud van de zak blijft niets over. Er blijft niks aan plakken. Het is ook niet gesmolten, het is gekrompen. Wat u in uw handen houdt, is honderd procent plastic."

En dit?

"Dit is een fietspedaal geweest. Een probleemgeval, dat geef ik toe. Als we die willen recycleren, moet dat metaal er eerst weer uit."

En dit velletje papier of plastic, of wat is het?

"Dat was een pamper, een vuile. De inhoud zit nu hier in dit kokertje. Dit zijn samengeperste vezels. In dit andere kokertje zitten ingewanden van een schaap. Allemaal organisch spul: te hergebruiken als calorierijke groene energiebron, in cementovens of als grondstof om vezelplaten mee te maken. Er zijn veel mogelijkheden. Gek, als je dit zo allemaal keurig naast elkaar ziet liggen."

Het heeft zich al stomend vanzelf gesorteerd?

"Daar komt het op neer. Ik heb vorig jaar de enige installatie waar deze techniek in Europa wordt toegepast bezocht in Wales. Daar komen deze spullen vandaan. Het afval komt uit de stoommachine en glijdt van op een lopende band op een rooster. Daar vallen de vezels er onderaan uit. Die kun je dan persen en verkopen als brandstof. Vervolgens gaat het afval onder de magneet die de blikjes en al het andere metaal optilt. Door trillingen op de sorteerband haalt de machine er glas en steengruis tussenuit. En zo verder. Op het eind hou je bijna niets over, tenzij een fietspedaal of een aansteker of zo. Hebt u ooit al eens PMD-afval (plastic flessen, blikjes, drankkartons, DDC) zien sorteren? Dat zijn negentiende-eeuwse toestanden. Lageloonarbeiders, veelal arme allochtonen, zitten daar in een stinkende loods manueel miljoenen flessen, blikjes en drankkartons van de lopende band te plukken om ze in aparte bakken te gooien. Drankrestjes en schimmel alom. Als het al gerecycleerd wordt, moet het vooraf worden gewassen. Deze methode is duizend keer efficiënter."

En vast ook duurder?

"Nee, goedkoper. En efficiënter, eenvoudiger en milieuvriendelijker."

Het beste nieuws in jaren, lijkt dit, voor de 1 miljoen mensen in Vlaams-Brabant die vorig jaar samen 170.000 ton restafval achterlieten. Dat afval wordt nu door vijf intercommunales afgevoerd naar verbrandingsovens in Wilrijk en Beveren of stortplaatsen in Wallonië en Noord-Frankrijk. Niet lang meer, want straks is er dus de installatie van Biffa, waarin jaarlijks 120.000 ton restafval zal worden gestoomd. Vaarwel gele, blauwe, rode en witte zak?

"Nee, dat is niet de bedoeling", zegt directeur strategie en business planning Frank Coenen van Biffa. "Technisch is het perfect mogelijk om al dat afval tegelijk in de machine te gooien en het achteraf machinaal te sorteren, dat klopt. Maar we gaan dat niet doen. Het is altijd beter om gecondenseerde afvalstromen te hebben. De Vlaming heeft redenen om fier te zijn op de Ovam-cijfers, vind ik. Ik zie het ons enkele Scandinavische landen misschien nog nadoen, en ook Nederland of Duitsland. In Groot-Brittannië en de meeste Zuid-Europese landen staat men echter nergens. Daar wordt niets gesorteerd: alles in één zak en naar het stort, zoals vroeger bij ons. Voor die landen is dit procédé op termijn wellicht de oplossing. Daar zal men geen vijftien jaar moeten campaignen om de burger te leren sorteren."

Dat is niet eerlijk. Wij sorteren bijna alles, zij niets, en het resultaat is hetzelfde.

"Niet helemaal. Gesofisticeerde sorteerbanden die er alles tussenuit halen vormen een hele investering, die ergens zal moeten worden doorgerekend in de factuur."

Maar technisch kan het?

"Als Jos Bex u zijn collectie heeft laten bewonderen, dan kent u het antwoord." (lacht)

Er is eigenlijk niets nieuws aan de fibrecycle-techniek. Die wordt in de chemische industrie gebezigd om de massa van bepaalde producten met het oog op transport te verkleinen. Het enige wat er nieuw aan is, is dat in het stadje Bridgend, nabij Cardiff in Wales, de gemene broers-afvalbaronnen Davies eind jaren negentig van de autoriteiten te horen kregen dat er geen uitbreiding van hun megastortplaats meer inzat. De broers kwamen in contact met ingenieurs van het Britse bedrijf Remtec (intussen omgedoopt tot Estech Europe).

Carl Dewaele van DTA, de Belgische agent van Estech: "De ingenieurs hadden in de Verenigde Staten, waar men veel ruimte heeft en weinig sorteert, gezien hoe het afval er vaak wordt gestoomd om het volume tot een derde te verkleinen en geurhinder rond stortplaatsen te beperken. Op basis van die ervaring werd in Bridgend een prototype gebouwd. Het resultaat was verbluffend. Gestoomd afval valt als vanzelf uit elkaar. Alle componenten die er waren voor het de vuilniszak in ging komen weer te voorschijn in een droge en herbruikbare vorm. Er wordt niets verbrand. Door het te stomen scheid je wat recycleerbaar is van de smurrie. Die wordt omgezet in organische vezels met een calorische waarde die gelijk ligt aan bruinkool, of de helft van de waarde van steenkool. Ook weer zo'n voordeel. Van afvalovens wordt gezegd dat het afval toch nog voor iets wordt gerecupereerd, namelijk het opwekken van hitte. Dat is waar, maar enkel op voorwaarde dat zo'n oven 365 dagen per jaar, zeven dagen per week en 24 uur per dag blijft branden. Met als gevolg dat er meer wordt verbrand dan nodig. Wat we hier hebben, is een energiebron die je kunt gebruiken waar en wanneer je wilt."

Erg happig op het verschaffen van uitleg over deze groene wereldprimeur is men bij Davies Brothers Waste Ltd. niet echt: 'No comment.' "De broers Davies hebben hier in de streek niet zo'n beste reputatie", klinkt het aan de telefoon bij een concurrende afvalverwerker in Cardiff. "Ze zijn voortdurend verwikkeld in rechtszaken en spreken nooit met de pers."

Jos Bex: "Het is een leerzaam verhaal. Die lui begonnen afval te stomen en kregen in de gaten dat de capaciteit van hun installatie hoger lag dan de dagelijkse toevloed aan huishoudelijk afval. Ze vonden zonder probleem afnemers voor vezels, metaal, glas en plastic. Op dat vlak hebben ze in Wales amper concurrentie, want er wordt haast niets gesorteerd. Bij gebrek aan vers afval begonnen de broers hun stortplaats af te graven en ook al hun oude afval om te stomen tot vezels. Niet uit ecologische overtuiging, maar voor de centen. Hun vergunning om tot een bepaalde hoogte te storten behielden ze. Ze vulden de vrijgekomen ruimte op met industrieel afval. Tel uit je winst. Dan denk je: stel je voor dat wij in Vlaanderen al onze oude stortterreinen kunnen wegstomen."

Volgens de laatste berichten uit Wales is er nu een rechtszaak aan de gang tussen Davies Brothers Waste Ltd. en Estech Europe. Het dispuut draait om promotionele bedrijfsbezoeken. "Die broers eisten geld voor elke buitenlandse delegatie die op bezoek komt", zegt Bex. "Stom, want zij hebben zelf helemaal niks ontwikkeld, dat deed Estech. Nu zit de zaak blijkbaar muurvast en komt niemand er daar in Bridgend nog in. Jammer, ik ben wellicht een van de enige Belgen die er ooit is geweest."

Biffa en Estech hopen Vlaanderen van 3 tot 14 oktober te overtuigen met een proefinstallatie, die wordt opgesteld in Herent, de gemeente van Bex. "Laatst, tijdens de onderhandelingen over dat contract voor Vlaams-Brabant", zegt Carl Dewaele, "deed ik een presentatie voor vertegenwoordigers van de afvalintercommunales. Daar stond een man van Incovo (uit Vilvoorde, DDC) toe te kijken. Als ik het goed begrijp, zei hij, is dit het definitieve einde van gescheiden afvalophaling? Er viel een pijnlijke stilte. Ik heb geantwoord dat dat zíjn woorden waren. Het thema ligt in Vlaanderen nogal gevoelig. De politici hebben het er de burger zovele jaren lang zitten inhameren: sorteren moet."

Ook zonder het Vlaams-Brabantse contract zou Biffa een fibrecycle-installatie gebouwd hebben. "Want eigenlijk zijn wij geen afvalverwerkers", zegt Frank Coenen. "Wij doen in België vooral aan afvalverzameling. We halen nu jaarlijks 150.000 ton op. Die moeten we ergens kwijt. We hebben her en der stortplaatsen en beseffen ook wel dat dat niet de toekomst is. Nadat Jos Bex hier op een dag met zijn bizarre plannen kwam aankloppen, zijn we voor de aardigheid kosten en baten beginnen na te rekenen. Het resultaat was dat we besloten hebben in zee te gaan met Estech en zelf zo'n installatie te bouwen. Voor onze eigen 150.000 ton. En nu dat contract er is, moeten we nagaan of het beter is twee installaties te bouwen of één grote."

Waar dat moet gebeuren is volgens Biffa eerder een technicality. Wellicht ergens langs de kanaalzone in Vilvoorde. Van buurtprotest ligt het bedrijf niet meteen wakker. "Het is een relatief kleine installatie", zegt Coenen. "Ze is in geen enkel opzicht te vergelijken met een verbrandingsoven. Je krijgt wel vuilniswagens die af en aan rijden, maar van wachttijden of geurhinder is geen sprake. Het stomen duurt een uur. Je ruikt niets. Er zit geen schouw op. Er komt alleen waterdamp uit."

Voor het afvalcontract in Vlaams-Brabant stonden naast Biffa nog twee andere firma's op de shortlist. De groep Van Gansewinkel stelde compostering voor, Indaver een milieuvriendelijke afvaloven. "Ik heb eigenlijk maar een vaag idee van wat voor techniek wij gekozen hebben", geeft gedeputeerde Jean-Pol Olbrechts toe. "De drie offertes scoorden qua werkzekerheid en performantie even goed. Wij hebben gekozen op grond van de prijs. Die stoompottechniek, of hoe dat ook heet, is goedkoper. De burger in Vlaams-Brabant zal straks 15 euro minder betalen per ton restafval. Op jaarbasis besparen we 2,5 miljoen euro."

Hebt u zo'n installatie al zien werken?

"Nee, maar mijn secretaresse legt hier net een uitnodiging op mijn bureau. Begin oktober is er een demonstratie in Herent. Daar ga ik naartoe. Men zegt mij dat dat afval er steriel uitkomt en dat het veel simpeler is om het daarna te sorteren. Eerst zien en dan geloven."

Wat als uw stoutste verwachtingen worden overtroffen?

"Ho, we spreken hier wel over ons restafval, hé. Niet over het overgrote aandeel dat nu via selectieve ophaling verwerkt wordt. Ik zie ons daar nog niet direct van afstappen. Trouwens, niet wij bepalen hoe afval wordt ingezameld, dat doen de gemeenten en het Vlaamse Gewest. Dat er op termijn nieuwe technieken zullen komen, daar hoeft u mij niet van te overtuigen. Het is best mogelijk dat we over vijftien of twintig jaar alles weer in één zak gooien en dat de machine in onze plaats sorteert. Evolutie in de techniek en in ons denken over afval is er voortdurend. Toen ik twintig jaar geleden in de gemeenteraad in Grimbergen voorstelde om glascontainers te plaatsen, werd ik uitgelachen: dat was 'niet realistisch'. Als dat stomen, waarvoor we hebben gekozen, een eerste stap is naar een eenvoudiger systeem voor de burger: des te beter."

Jos Bex heeft zo zijn twijfels of de Vlaming werkelijk minder afval produceert dan vroeger: "Ik ben schepen in Herent. Hier in de gemeente moeten we soms mensen uit hun huizen zetten. Dat is heel pijnlijk altijd, maar wat je ziet is dat er tegenwoordig veel meer rotzooi uit die huizen te voorschijn komt. Wij potten ons afval massaal op. Het wordt de burger zo ingewikkeld gemaakt, met al die zakken in al die verschillende kleuren en dat gedoe over botervlootjes, dat er meer dan ooit aan sluikstorten wordt gedaan, en afval in kelders en op zolders blijft liggen."

Ook Bex krijgt het S-woord niet zomaar over de lippen. "Stoppen met sorteren? Laat ik het zo formuleren. Stél dat uit onderzoek blijkt dat stomen inderdaad goedkoper en efficiënter is dan gescheiden ophaling, dan ligt de conclusie voor de hand. Ach, weet u: jaren geleden heeft de eerbiedwaardige Mina-raad al eens in een van haar rapporten geschreven er op termijn technieken zullen komen die gescheiden inzameling overbodig maken. Zo'n groot taboe kan het dan toch niet zijn?"

"Waar we eigenlijk naar toe moeten, is internalisering. Statiegeld. Sommige producten moeten zo uit de afvalstroom weg. Batterijen, noem maar op. Wat de rest van de afvalberg betreft, moeten we afstappen van dat idee-fixe dat sorteren de enig manier is. Ik heb bijvoorbeeld nog nooit heldere cijfers gezien over wat er met al ons netjes gesorteerde afval gebeurt. Een groot deel van dat PMD-afval gaat naar Frankrijk, oké. Wie garandeert mij dat dat daar niet wordt verbrand? Het zou me niks verbazen. Begin er eens aan, miljoenen plastic flessen, drankkartons en blikjes schoonmaken met het oog op hergebruik. Kijk dan naar dit."

Wat is dit?

"Dit kokertje vezels? Dat is een paar schoenen."

'Laatst deed ik een presentatie. Daar stond zo'n man van de afvalintercommunale Incovo toe te kijken. Als ik het goed begrijp, zei hij, is dit het definitieve einde van gescheiden afvalophaling? Er viel een pijnlijke stilte. Ik heb hem geantwoord dat dat zíjn woorden waren. Het thema ligt in Vlaanderen nogal gevoelig'De techniek staat voor niets: Britten, Turken en Spanjaarden sorteren hun afval niet, en zullen dat wellicht ook nooit hoeven te leren

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234