Vrijdag 27/05/2022

Net als thuis, maar met wat extra's

'De mensen moeten niet het gevoel krijgen dat ze een stap achteruitzetten. Niemand wil graag een groot huis ruilen voor een piepklein kamertje'

Wanneer een brandweerman in 'The Simpsons' de bejaarde Abraham Simpson uit zijn brandende rusthuis wil evacueren, schreeuwt het oudje: 'I'm not leaving! I was born here and I'm going to die here!' Is een rusthuis dan geen plek waar een (lastige, hulpbehoevende) senior weggestopt wordt? Niet meer, zo blijkt wanneer je enkele hedendaagse rusthuizen bezoekt.

Sprak iemand vroeger het woord 'oudemannetjesgesticht' uit, dan doemde onvermijdelijk het beeld op van een somber gebouw, met een allesoverheersende pisgeur, enge kamertjes zonder enig comfort, onverschillig personeel en tandeloze oudjes die zaten te wachten op de dood. Gelukkig komt daar de laatste jaren grondige verandering in. Niet alleen de overheid onderneemt stappen, ook vzw's doen dat, en bouwen, al dan niet onder impuls van een privé-persoon, een 'alternatieve thuis' voor senioren. Wij bezochten twee voorbeelden.

Twee derde van de bevolking van het Borsbeekhof in Antwerpen bestaat uit zorgbehoevende senioren. Dat betekent dat ze ofwel onder medische controle staan, ofwel hulp nodig hebben bij dagelijkse handelingen, zoals aan- en uitkleden, zich wassen, soms ook bij het zich verplaatsen van de ene kamer naar de andere. Voor die groep is het Borsbeekhof in de eerste plaats ingericht, al zijn ook andere senioren welkom. En die zijn er ook: mensen die bijvoorbeeld bang zijn om alleen te wonen of senioren die al eens ongelukkig ten val gekomen zijn thuis, daar lang bleven liggen omdat er geen hulp opdaagde en zoiets niet meer willen meemaken. De gemiddelde leeftijd ligt hier rond de vijfenzestig jaar; uitzonderingen zijn bijvoorbeeld Alzheimer-patiënten, bij wie de ziekte vaak al op jongere leeftijd toeslaat.

Esther Vanoppen runt dit rusthuis. Reeds toen ze nog les gaf liep ze met het idee om een rusthuis te bouwen. "Ik had in al die jaren voor mezelf een beeld gevormd van het soort huis waarin ik wilde terechtkomen als ik oud zou zijn. Een paar jaar geleden stichtte ik een vzw en lieten we uiteindelijk het 'droomrusthuis' bouwen."

Wat is er bijzonder aan het Borsbeekhof? "We hebben om te beginnen een grondige research gedaan bij bestaande rusthuizen in België. De belangrijkste conclusies waren dat er doorgaans veel te krap gebouwd werd, dat er te weinig comfort was en dat ruimte die vriendschappen en samenzijn tussen bejaarden bevordert in de meeste rusthuizen nagenoeg ontbrak. Wat ons ook opviel, was dat het meestal hetzelfde groepje van architecten was dat dergelijke rusthuizen ontwierp. Het voordeel daarvan is dat ze veel ervaring ter zake hebben, het nadeel dat ze op de duur niks meer in vraag stellen. Ze trekken hun schuif open en halen er voor het volgende rusthuis nog maar eens hetzelfde plan uit. Ik begrijp wel dat men economisch moet bouwen, omdat alle bouwkosten inderdaad doorgerekend worden aan de bejaarden; maar zo'n 'sociaal project' mag dan ook weer niet tekort schieten op de terreinen waar het net dat 'sociale' moet bieden. Rusthuizen worden ook jammer genoeg nog te vaak gebouwd zonder visie: men zet zo'n gebouw met geld van de gemeenschap neer, ontdekt vijfentwintig jaar later dat het niet meer aan de dan geldende eisen voldoet en men bouwt gewoon alles weer opnieuw, nog maar eens met geld van de gemeenschap. Ik vind dat men wat beter moet nadenken over wat men bouwt, zodat het veel langer dan vijfentwintig jaar kan meegaan."

Vanoppen ging dus op zoek naar een architect die op het gebied van rusthuizen een onbeschreven blad was, zodat hij oren zou hebben naar haar ideeën. Om te beginnen werd het Borsbeekhof een rond gebouw. Dankzij de ronde buitenmuur zijn de kamers ruimer en is er een lichtjes gebogen muur aan de kant van de gang. De gebogen gangen beslaan minder ruimte en hebben ook een psychisch effect: de loopafstand lijkt korter in vergelijking met die in een lange, rechte gang. Voor een senior die moeilijk te been is maar toch ook eens graag naar de gemeenschappelijke ruimte wandelt, is dat een geruststellende gedachte.

Zeer nieuw in dit gebouw is het centraliseren van gemeenschappelijke ruimtes. "Meestal bevinden ze zich allemaal op verschillende plaatsen in het gebouw," zegt Vanoppen. In het Borsbeekhof is het gelijkvloers één grote gemeenschappelijke ruimte, die al dan niet in compartimenten kan worden afgesloten. Er is een cafetaria, een plaats voor een eredienst, eetruimte, vergaderruimte, plaats voor intieme of grote familiefeesten zoals een doop of een huwelijk, een bibliotheek, plaats voor een tentoonstelling, en noem maar op. Aan deze grote binnenruimte is er ook een buitenterras verbonden, waar in de zomer af en toe barbecues worden gehouden. Op een paar verdiepingen zijn ook dakterrassen. "Het is de bedoeling dat de mensen die hier intrekken niet het gevoel krijgen dat ze een stap achteruitzetten. Je moet weten dat onze bewoners soms uit een groot huis of appartement komen; niemand wil dat dan toch ruilen voor een piepklein onderkomen. Hier kunnen ze het leven en de sociale bezigheden verderzetten die ze in hun vorig huis ook organiseerden."

De kamers bevinden zich op de verdiepingen, die met een lift bereikt worden. Stap je uit de lift, dan bevind je je meteen in de gemeenschappelijke ruimte. Vlak daarbij is het kwartier van het verplegend personeel. De kamers liggen er in een lus rond. "Hier heeft elke kamer ook een eigen badkamer," zegt Esther Vanoppen. "Dat klinkt logisch, maar veel rusthuizen hebben dat niet. Bijzonder is dat de douche eigenlijk niet meer is dan een kraan tegen de muur, en de douchecel eigenlijk de volledige badkamer beslaat. De bewoners moeten dus niet in een kuip gaan staan, wel op de slipvrije vloer van de badkamer. Ze mogen gerust de hele kamer natsproeien. Het water trekt na het douchen in een mum van tijd weg door het afvoergaatje en de materialen zijn erg onderhoudsvriendelijk; de kamer kan gemakkelijk en snel schoongemaakt worden." De bewoners van het Borsbeekhof kunnen hun kamers zelf inrichten. "Zelfs de gordijnen mogen ze zelf kiezen," zegt Esther Vanoppen. "Omdat ze wat bij de kleur van de muren zouden passen, kunnen ze bij ons kiezen uit een gamma van twintig soorten gordijnstoffen."

Op het dak werden zonnecollectoren geïnstalleerd voor de verwarming van het water voor alle sanitaire ruimten. Voor de waterzuivering zijn er levende bacteriën in de waterleidingen geplaatst. Een beetje een eng idee, maar Esther Vanoppen verzekert dat dit al een redelijk verspreide manier is om het vuile water van het gebouw al min of meer gezuiverd in de rioleringen te brengen.

Vanoppen probeert het rusthuis ook op een andere manier te runnen. Ze let erop dat er verse bloemen in de hal staan, dat de tuin verzorgd wordt, dat er leuke activiteiten zijn, die de bewoners uit hun kamer lokken." En niet onbelangrijk: er is een crèche voor de kinderen van het personeel. " De kinderen komen met mijn personeel gewoon elke dag mee naar het werk", zegt Esther Vanoppen, "en dat is nog leuk voor de bewoners ook, want het brengt wat leven in de brouwerij."

Het belang van grote, gemeenschappelijke ruimtes die de eenzaamheid van senioren doorbreken en belangrijk zijn om vriendschappen te sluiten, zie je ook in andere huizen voor senioren. Het 'Seniotel Artevelde' in het hartje van Gent is kleiner dan het vorige, maar daarom niet minder gezellig. Dit gebouw heeft zijn gemeenschappelijke ruimte pas op de eerste verdieping: aan de ene kant staan ergonomische zitmeubelen telkens rond een televisie gegroepeerd, aan de andere kant is het restaurant ingericht, dat ook als cafetaria of bar dient. Tijd van samenkomst is de namiddag, wanneer de liefhebbers zich kunnen aanmelden voor een gratis kopje koffie. De zon schijnt wanneer we op bezoek zijn en daardoor ziet de lichtgeverfde gemeenschappelijke ruimte er ook op haar best uit. In een hoek zit de toegang naar de keuken. Vroeger deed het Seniotel voor de maaltijden een beroep op een traiteur, maar dat bleek niet zo handig. Nu is er dus een eigen keuken, met een kok die zijn uiterste best doet om elke dag weer een gastronomisch dineetje op tafel te toveren. "Voor senioren zijn de maaltijden een van de belangrijkste momenten van de dag," vertelt men hier. "En het zijn kritische fijnproevers. Als we klachten of complimenten krijgen, gaat het heel vaak daarover." In de leefruimte geven grote ramen uitzicht op de stad en het wordt nog beter wanneer je op het buitenterras gaat staan. Hier verzamelen de bewoners zich bij mooi weer vaak voor een aperitief voor de maaltijd in het restaurant.

Het Seniotel dankt zijn naam aan de diensten die het biedt: enerzijds zijn er 44 serviceflats waar valide senioren permanent komen wonen, daarnaast 12 gemeubelde studio's voor een kort verblijf. Vooral die laatste service is vrij speciaal. Het kort verblijf is vergelijkbaar met een verblijf in een hotel, zij het dan dat de zorg een stuk verder gaat. De redenen voor zo'n kort verblijf zijn legio: rust of herstel, al dan niet na een ziekenhuisopname, een verblijf omdat de partner in het ziekenhuis ligt, woningnood, bijvoorbeeld na een of andere moeilijkheid met de elektrische verwarming of de waterleiding, omdat de familie met vakantie gaat, tijdens een wachttijd voor een ziekenhuisopname, of op proef als kennismaking met het wonen in een serviceflat, enzovoort. Het kort verblijf kent verder geen specifieke leeftijdslimiet (ook mensen die jonger zijn dan vijfenzestig kunnen ervan genieten) en geen tijdslimiet (in principe kan men er blijven zolang men dat wil).

De serviceflats hebben een hybride karakter. Enerzijds wonen de senioren er in absolute onafhankelijkheid: elke flat heeft een leefruimte, een kitchenette, een aparte slaapkamer en een badkamer. Er is voor iedereen een aparte voordeurbel; de senioren verlaten het gebouw en ontvangen er wanneer en wie ze willen. Anderzijds kunnen ze wel een beroep doen op een aantal voorzieningen, zoals het restaurant, dienst voor schoonmaking van hun flat, de wasserij, thuisverzorging (arts, maar ook pedicure, schoonheidsverzorger en kapper), vervoer (een taxidienst) en een boodschappendienst. Al deze zaken gelden eveneens voor de mensen die tijdelijk in het Seniotel verblijven. Het Seniotel ziet eruit zoals elk ander flatgebouw: er is een kleine ingangshal beneden, waar zich alle bellen bevinden. Klein verschil: het gebouw is extra goed beveiligd; elke flat is uitgerust met een oproepsysteem, panieksloten, een branddetectiesysteem en brandveilige materialen.

Met een lift gaat het naar de verdiepingen, waar lange gangen telkens toegang geven tot een tiental appartementen. Het Seniotel is een echt stadsgebouw; het werd tussen andere gebouwen in gebouwd, zodat de appartementen aan de voorzijde de interessantste uitzichten hebben. "Maar", zegt men hier, "senioren houden niet zo heel erg van het lichtrijke aspect dat een hogergelegen appartement hen biedt; oudere mensen kiezen eerder voor een appartement dat wat beschut ligt, inderdaad tussen andere gebouwen in, omdat ze het vaak felle zonlicht niet meer kunnen verdragen." En willen ze bewust in de zon zitten, en buiten, dan is er natuurlijk altijd het grote buitenterras.

De meeste senioren die bijvoorbeeld in een Borsbeekhof of een Seniotel Artevelde intrekken zijn afkomstig uit de stad en willen daar ook niet uit weg. Meestal liggen deze rusthuizen dan ook in de buurt van shoppingcentra, musea, bioscopen en restaurants.

Als je alles wat zo'n nieuwsoortig rusthuis biedt eens overloopt, vraag je je af waarom niet meer senioren op vroegere leeftijd hun hebben en houden inpakken en er gaan wonen. Het tegendeel is waar: senioren stellen het weggaan uit hun eigen woning nog steeds lang uit. Pas wanneer ze echt hulpbehoevend worden en ze op eigen kracht geen kant meer uitkunnen, geven ze zich over. Een overtuigend bewijs dat rusthuizen, zelfs de nieuwe, nog lang niet hun status van 'paradijs' verdiend hebben. Wellicht hangt er nog steeds teveel een kampsfeer, krijgt de senior nog steeds de indruk dat, de karnemelk en koffie ten spijt, hij of zij zachthandig uit het echte leven verwijderd werd en nu in een soort transitgebouw woont. De architect, sociale of medische hulpverlener die dat gevoel uit de rusthuizen kan bannen zal op een reactie à la Abraham Simpson kunnen rekenen.De gemeenschappelijke ruimte in het Borsbeekhof is zo groot dat er allerlei feesten en gebeurens, groot of klein, in kunnen plaatsvinden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234