Donderdag 01/12/2022

Negotie in vlees

Nee, de uitvindster van de hoerenbiografie is niet Xaviera ‘Happy Hooker’ Hollander. Die eer komt de anonieme mannelijke Nederlandse auteur toe die in 1680 het boek De openhartige juffrouw of de huichelarij ontmaskerd schreef, en zijn uitgever die het onder het sprekende pseudoniem F. Vrouwaart publiceerde. Met succes: het werk werd in het Nederlands een eeuw lang steeds weer herdrukt, het raakte spoedig in het Frans, Engels en Duits vertaald, en de juffrouw inspireerde in de 18de eeuw haar nu nog altijd befaamde collega’s Thérèse Philosophe en Fanny Hill. Zijzelf is inmiddels uit beeld verdwenen, conform de vergetelheid die het meeste Nederlandstalige literair erfgoed te beurt valt.Ten onrechte, zo blijkt nu in dit geval. Waar gaat het over? Een niet nader genoemde ik-persoon vertelt haar onverbloemde levensverhaal, dat draait rond twee dingen: geld en seks. Deze vrouw werkt zich in het zweet met haar kut en haar kont, en dat loont. Ze heeft zelfs een bedrijfsfilosofie: de heersende maatschappelijke huichelarij in sexualibus dient te worden bestreden. Dat is lastig, want de geldende moraal van kerk en burger eist uiteraard dat mannen én vrouwen in zaken over de onderkant des lichaams liegen en bedriegen. In die zin is dit een subversief boek, zoals mederedacteur en inspiratrice van deze bundel Inger Leemans in 2002 al stelde in haar proefschrift over gelijksoortige boekwerken. De moraal in onze samenleving is volgens de auteurs en uitgevers van deze romans voor mensen te hoog gegrepen. We doen nu eenmaal graag aan seks. Mensen moeten weer meer gaan leven volgens hun en volgens de natuur, zonder de beknellende banden van een geregeld braaf huwelijk. De achterliggende filosofie van deze pornografie is materialistisch en libertijns, een traditie die al begon bij de Griekse cynici van Diogenes, die zich liet inspireren door Spinoza en waarvan de huidige paus de Franse filosoof Michel Onfray is.

Seks, kak en pis

De openhartige juffrouw is een stevig samenhangend boek met een knap hoofdpersonage van vlees en bloed. Dat is veel minder het geval met het tweede omvangrijke werk uit de 17de-eeuwse hausse dat in deze verzamelbundel is opgenomen en dat de onwelriekende titel De roemruchte daden van Jan Stront draagt. Het is opgedragen aan ’s mans wc en behalve seksueel is déze roman inderdaad ook flink scatologisch gekruid. In de eerste helft is hij niet veel meer dan een aaneenrijging van van de pot gerukte, maffe anekdotes en absurde toestanden. Die leveren overigens hilarische bladzijden op. Om het effect te verhogen neemt de alweer anonieme auteur zijn toevlucht tot een parodie op de socratische dialoog en op het antieke genre van het geleerde tafelgesprek, met zogezegd gesprekspartners als Catullus, kardinaal Granvelle, Erasmus en zelfs heel even Mohammed zelve. Het slaat allemaal nergens op, maar het procedé laat wel zien dat boeken als deze zich blijkbaar richtten tot een behoorlijk erudiet publiek dat een parodie kon smaken. In het tweede deel gebruikt de auteur het stramien van de dialoog over seksuele aangelegenheden tussen moeder-hoer, dochter-hoer in spe en nog enkele betrokkenen dat we al kennen van Pietro Aretino, de Italiaanse peetvader van de pornografie die in 1534 zijn succesvolle en invloedrijke Zes dagen publiceerde. (Het boek verscheen in 2005 in een Nederlandse vertaling, bij dezelfde uitgever als nu De juffrouw.) Onvermijdelijk komt Stronts humor na een eeuw of drie weleens bekakt (sic) over en kennen we het soort anekdoten al van Boccaccio’s Decamerone, maar het is opmerkelijk hoe verrassend rijk de beeldspraak is die hier wordt gehanteerd inzake de liefdesdaad, de voorbereidende werken en de noodzakelijke instrumenten. De dingen worden erg creatief bij hun naam genoemd en hertaler Van der Vegt heeft die rijkdom met respect en creativiteit bewaard.

Zedenschetsen

Behalve deze twee lange stukken, goed voor 370 van de 420 bladzijden, bevat De openhartige juffrouw nog twee korte pornografische toneelstukken die merkwaardig genoeg een eeuw jonger zijn dan de rest, en fragmenten van een derde roman (uit 1696) waarin een genootschap van ‘salonjuffrouwen’ zich geheel immoreel te buiten gaat aan perverse bezigheden. Boeken als de drie hier opgenomen ‘romans’ passen in de traditie van de schelmenroman en het zijn ook altijd zedenschetsen die een inkijk bieden in de ‘normen en waarden’ van toen: maagdelijkheid en hoe haar te behouden of pro forma te herstellen is bijvoorbeeld een van de centrale bekommernissen, en verder leer je hier ook dat dildo’s deel uitmaakten van het seksuele instrumentarium, dat meiden een zeer actief deel uitmaakten van het huishouden en dat de samenleving absoluut vrouwonvriendelijk was: mannelijke lust had per definitie grenzen (vijf tot zes keer per nacht, naar verluidt), maar die van vrouwen was grenzeloos en onverzadigbaar, met alle kwalijke gevolgen van dien.Veel van wat hierboven staat over de context waarin deze boeken verschenen en hun opzet en succes, zult u niet lezen in de bloemlezing De openhartige juffrouw. Dat is een betreurenswaardig manco. Het is een tendens: op onderzoek gebaseerde, feitelijke inleidingen en nawoorden door kenners van de materie moeten baan ruimen voor schone schrijfsels van bekende(re) namen. Dat is lang niet altijd een meerwaarde. In dit geval is schrijver, recensent, essayist en eroticalezer en -verzamelaar Atte Jongstra de inleider van dienst. Hij is pseudoverbaasd over de rijke oogst aan onbekende pornografische literatuur uit de Republiek, terwijl bijvoorbeeld de twee hoofdwerken uit deze bloemlezing nog niet zo lang geleden al eens zijn verschenen en in de literatuur vaak worden vermeld. Geen wonder dat je verbaasd bent als op één na alle voorbeelden die je citeert... uit de 19de eeuw komen. Op dat moment was deze sappige literatuur al even opgedroogd en was het wachten op een nieuwe golf van bevrijdende geschriften over seks.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234