Woensdag 27/01/2021

Reconstructie

Negen jaar onderhandelen om Jeroen Bosch naar huis te brengen

'De Hooiwagen' van Jheronimus Bosch.Beeld Museo Nacional del Prado

In het Nederlandse 's Hertogenbosch opent morgen de grootse expositie Jheronimus Bosch. Visioenen van een genie. Het museum slaagde erin om 17 van de 24 bestaande Boschen van over de hele wereld bijeen te krijgen. Een huzarenstukje dat jaren werk en flink wat diplomatie vergde. Een reconstructie.

Charles de Mooij is een man die zelden vloekt. Maar vandaag, 3 september 2015, is een krachtig "godvernondeju" aan zijn lippen ontsnapt. De directeur van Het Noordbrabants Museum in Den Bosch ('s Hertogenbosch) heeft net een brief ontvangen van Patrimonio Nacional, het instituut in Madrid dat een schat aan kunstwerken beheert die ooit aan het Spaanse koningshuis toebehoorden. Het laat weten dat De kruisdraging van Christus toch niet naar Nederland komt. "Godvernondeju."

De Mooij organiseert in 2016, als Jheronimus Bosch vijf eeuwen dood is, een grote tentoonstelling over zijn werk. Het moet een blockbuster worden in de stad waar de kunstenaar zijn leven lang heeft gewerkt. Een hele onderneming omdat er van de 'duivelskunstenaar' - Jeroen Bosch was gek op de luguberste voorstellingen - maar weinig schilderijen zijn overgeleverd. Ze zitten allemaal in musea vast. Die zijn er niet happig op om hun unieke en kwetsbare Bosch te laten reizen.

Twee keer eerder was er in Nederland een grote tentoonstelling over de kunstenaar. Dat De Mooij meer schilderijen bij elkaar krijgt dan de expositie die zijn museum in 1967 hield, zal wel lukken. Toen waren er een stuk of zes van de circa 25 echte Boschen bijeengebracht. Maar in 2001 hingen er zo'n twaalf 'eigenhandige' Boschen in Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. Zie daar maar eens overheen te komen.

En nu komt De kruisdraging dus niet. Nondeju.

Al bijna dertig jaar werkt Charles de Mooij bij Het Noordbrabants Museum, waar hij langzaam kon opklimmen. In oktober 2007 werd hij er directeur. Een van de eerste dingen die hij in die functie deed, was het sturen van een voorstel naar de gemeente over een grote Bosch-tentoonstelling. "Te organiseren over negen jaar."

Tamelijk vroeg, ja. Maar dat moest wel, want Het Noordbrabants Museum heeft geen enkele Bosch in de collectie. Het bezit ook niet veel internationaal vermaarde toppers, dus een grootscheepse ruil tegen Boschen uit andere musea zit er niet in. Hoe krijg je die dan wel? Door een systematisch onderzoek met de nieuwste fototechnieken naar alle werken van de meester op te zetten, zo hadden De Mooij en Bosch-kenner Jos Koldeweij bedacht. De musea zouden kosteloos de resultaten daarvan krijgen plus eventueel een gratis restauratie. Dan zouden ze misschien genegen zijn hun Bosch voor drie maanden naar Nederland te laten gaan.

De Mooij had speciaal voor zijn bezoek aan het Prado Spaans geleerd. In elkaars taal is het makkelijker spreken, vond hij.Beeld rv

In de VS doen ze niet moeilijk

In 2009 werd het startkapitaal - dat later zou aangroeien tot 2,7 miljoen euro - voor het 'Bosch Research en Conservation Project' (BRCP) beschikbaar en kon De Mooij aan zijn veroveringstocht beginnen. De drie Boschen in de VS kreeg hij vrij vlot los. Daar doen ze niet moeilijk.

Maar dan het grote Prado. Het nationale museum in Madrid beheert zes werken van de schepper van ghespoock en ghedrochten der hellen, dankzij de voorliefde die de Spaanse koning Filips II voor hem had. Het absolute topstuk is De tuin der lusten, een groot paneel met twee zijluiken (Bosch schilderde alleen op hout), dat elke dag drommen bezoekers trekt.

Speciaal voor zijn bezoek aan het Prado had De Mooij Spaans geleerd. Je praat makkelijker als je elkaars taal spreekt. De tuin der lusten heeft hij niet gevraagd. Dat is net zoiets als bij het Amsterdamse Rijksmuseum bedelen om De nachtwacht, had hij tegen de adjunct-directeur van het Prado gezegd. Maar als de triptiek hem zou worden aangeboden, had hij er voor de grap aan toegevoegd, zou hij die zeker niet weigeren. De adjunct had een beetje gelachen.

De aanbidding door de koningen, ook een juweel, heeft hij wel geprobeerd. Maar het was hem te verstaan gegeven dat het Prado zich niet kan permitteren om zo veel stukken te laten gaan: 'El Bosco' oefent een grote aantrekkingskracht uit op met name buitenlandse bezoekers. De zeven hoofdzonden, een nationaal icoon omdat het in de kamer hing waarin Filips II stierf, komt ook niet. Maar dat is werk van een navolger van Bosch, vermoeden ingewijden.

Samen een tentoonstelling organiseren is eveneens uitgesloten; het Prado houdt zijn eigen expositie, maar wel na die in Het Noordbrabants Museum. Na veel getouwtrek kreeg De Mooij toezeggingen voor drie werken.

Lees ook

De recensie van de expo van Bosch. (4 sterren)

Italiaanse chaos

In Venetië had hij nog niks. Tal van brieven had hij gericht aan de musea waar twee triptieken en vier panelen zitten. Respons bleef uit, daarom had hij de Nederlandse ambassade in Rome om hulp gevraagd. Die vroeg: 'Hebben jullie niet onlangs een bruikleenaanvraag uit Rome geweigerd voor een Van Gogh uit jullie collectie?' 'Dat klopt', zei De Mooij, 'maar wat heeft dat met de Boschen in Venetië te maken?' 'In Italië hangt alles met elkaar samen', was het antwoord van de ambassade geweest.

Een dag later werd De Mooij gebeld door de vrouw uit Rome die de bruikleenaanvraag had gedaan. Als De Mooij de afwijzing wilde heroverwegen, zou zij hem in contact brengen met de soprintendente in Venetië, een door de politiek benoemde 'hoofdopzichter cultuur'. Twee dagen later had hij een afspraak met Vittorio Sgarbi, een beroemdheid in Italië - ook vanwege zijn geruzie in het openbaar, de onthullingen over zijn onwettige kinderen en de fraudebeschuldigingen aan zijn adres. Hij is kunsthistoricus, maar ook een kunstrecensent die op televisie optreedt en een politicus. Dat loopt daar allemaal door elkaar.

Na afloop van het eerste gesprek had hij De Mooij gevraagd mee te gaan naar een palazzo waar hij door de Italiaanse staatstelevisie zou worden geïnterviewd. De tolk had gefluisterd: doen. Een steiger aan het Canal Grande was leeg geveegd, een heel gezelschap was ingeladen op een speedboot van de Guardia di Finanza. Het was een wonderlijke dag geworden, die was geeindigd op een feestje van een voormalige styliste van Twiggy, het beroemde fotomodel uit Engeland.

Maar wel een dag met resultaat: De Mooij kreeg alle werken. Na terugkomst had hij de soprintendente in een brief gevraagd alles schriftelijk te bevestigen. Een paar weken daarna kwam het nieuws dat Sgarbi ontslag had moeten nemen. En dus kon hij opnieuw beginnen.

Sgarbi's opvolger is een serieuze kunsthistorica. Van haar mocht er onderzoek naar de schilderijen worden gedaan. Zij was helemaal weg van wat dat had opgeleverd: in een van de Venetiaanse stukken zaten weggeschilderde donoren (opdrachtgevers van het schilderij) die ze nog nooit had gezien. Er was ook geld om de werken te restaureren. Alles komt naar Den Bosch, had ze gezegd.

Het is een kwestie van volhouden. In het Gentse Museum voor Schone Kunsten zei pas de derde directeur ja. Bij het Kunsthistorisches Museum in Wenen dreigde het ook nummer drie te worden. De eerste was met pensioen gegaan zonder beslissing. Daar leek het bij nummer twee ook op uit te draaien. Gelukkig heeft zij in haar laatste maand toch nog een handtekening gezet.

Een drieluik uit een ander Weens museum is niet gelukt. Daar wilde de directeur het zelf onderzoeken na haar pensionering. Gezamenlijke restauratie werd afgewezen. Ze is ziek geworden, het werk is stil komen te liggen. De Mooij is er nog een keer heen gevlogen, maar het stuk mag vanwege de slechte staat niet op transport. Zonde. Het had én gerestaureerd én in Den Bosch kunnen zijn.

Calvarie met schenker uit het Brusselse KMSKB is ook afwezig vanwege de conditie. Het BRCP meende na onderzoek nochtans dat het paneel wel kon reizen. Tot op premiersniveau is geprobeerd het te krijgen. Het Prado, dat ook belangstelling had, mocht later de staat controleren. Het staat nu vast dat Calvarie te fragiel is. Het gaat dus ook niet naar het Prado.

Wat wel naar Madrid gaat, is De verzoeking van de heilige Antonius, een ander hoogtepunt in het oeuvre van Bosch. Het Noordbrabants Museum krijgt het werk uit Lissabon niet. Het Museu Nacional had gezegd: doe een mooi voorstel. De Mooij had dankzij de medewerking van een Nederlandse verzamelaar een expositie met oude meesters kunnen aanbieden. Hij snapt nog steeds niet dat de directeur daar niet op is ingegaan.

Het tweede voorstel was ook niet mis. Het Rijksmuseum was bereid om De liefdesbrief van Johannes Vermeer naar Lissabon te laten reizen. Het is buitengewoon dat Taco Dibbits, directeur collecties van het Rijksmuseum, zo'n publiekstrekker wilde uitlenen ten behoeve van een ander museum. Maar het Museu Nacional zei om onduidelijke redenen nee.

En nu komt De kruisdraging van Christus dus ook niet, nondeju. Ook deze afwijzing blijkt een politieke achtergrond te hebben. De Tuin der lusten uit het Prado is eigendom van Patrimonio Nacional. Die had de triptiek opgeëist voor het nieuwe Museum voor de Koninklijke Collecties. Daar is op kabinetsniveau een streep door gezet. Het topstuk blijft in het Prado.

'Visioenen van het hiernamaals'.Beeld Museo di Palazzo Grimani

Hoge score

Het is bijna zover. In de tuin van Het Noordbrabants Museum is een garderobe verrezen, op een plein erachter een sanitair paviljoen. Er is aandacht van pers uit de hele wereld geweest, tot aan Brazilië, Australië en India toe.

Charles de Mooij heeft nog een bittere pil te slikken gehad: De doornenkroning van Christus uit de National Gallery in Londen was in 1967 in Den Bosch te zien, maar nu niet. Jaren geleden was de officiële aanvraag al de deur uitgegaan, maar het stuk zou te kwetsbaar zijn voor transport. In 2015 kreeg de National Gallery een nieuwe directeur, dus lag er een nieuwe kans. Weer werd bruikleen aangevraagd. Onlangs bleek dat het stuk toch kan reizen, maar dat het "helaas" al aan het Prado was toegezegd. Voordat Gabriele Finaldi de baas werd van de National Gallery, werkte hij bij het Prado.

Er was ook een meevallertje. Een paneeltje in het depot van een museum in Kansas City bleek een Bosch te zijn. De directeur was euforisch en maar al te zeer bereid om het uit te lenen.

Daar staat tegenover dat De Mooij een paar 'echte' Boschen is kwijtgeraakt. Zo zijn twee van de drie panelen uit het Prado gemaakt door de werkplaats van de kunstenaar of door een navolger, aldus het BRCP. Dat risico bestond, zegt De Mooij koeltjes. "Het is een totaalproject geweest van tentoonstelling én onderzoek."

Van de 24 echte Boschen die overblijven, heeft hij er dadelijk 17 in zijn museum hangen. Elf meer dan in 1967. En vijf meer dan het Boijmans. En dan zijn in Den Bosch ook nog 19 van de 20 tekeningen te zien die van de hand van de meester zijn. Een hoge score, inderdaad. Maar dat is weer een ander verhaal.

Dit artikel is gebaseerd op interviews met Charles de Mooij in juni 2015, september 2015 en februari 2016.

Jheronimus Bosch - Visioenen van een genie is te zien van 13 februari t.e.m. 8 mei 2016.

De recensie van de expo leest u hier.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234