Dinsdag 07/12/2021

'Neem die kussens maar weg, ik heb ze niet meer nodig'

Zijn leven lang heeft Carroll met woorden geworsteld, met letters die op het tipje van de tong tegenstribbelden

Lewis Carroll

Nonsens. "Neem die kussens maar weg, ik heb ze niet meer nodig." Het is nauwelijks te geloven dat Lewis Carroll (1832-1898) met die woorden op de lippen naar Wonderland is vertrokken. Om te beginnen zou hij wellicht niet verder gekomen zijn dan de k van kussens. Charles Lutwidge Dodgson, zoals Carroll eigenlijk heette, stotterde. In Alice's Adventures in Wonderland steekt hij in de figuur van Dodo de draak met zichzelf, de man die zijn naam Do-do-dodgson niet uitgesproken kreeg. Dus liet hij die achternaam voor wat hij was en verdraaide hij Charles Lutwidge tot Lewis Carroll. Het stotteren bleef hem zijn leven lang parten spelen, waardoor hij een hekel had aan praten in het openbaar. Toch heeft hij 26 jaar lang lesgegeven (vooral wiskunde) aan universiteitsstudenten van Christ Church in Oxford. Daar raakte hij bevriend met de decaan, George Liddell, en diens dochters Lorina, Edith en vooral Alice, die model stond voor Alice's Adventures in Wonderland en Through the Looking Glass. Aan de andere kant van die spiegel ontmoet Alice onder meer de tragische held van dit kinderrijmpje vanjewelste: Humpty Dumpty sat on a wall, Humpty Dumpty had a great fall. All the King's horses and all the the King's men Couldn't put Humpty together again.

Met zijn beroemde val moet de eivormige Humpty Dumpty niet onderdoen voor Adam de Eerste. En niet alleen vanwege die zondeval. Adam was de man die volgens de bijbel aan alle beesten en "alle vogels van de lucht" een naam mocht geven. Humpty Dumpty was het ei dat van zichzelf vond dat het aan alles een betekenis mocht geven. "Als ik een woord gebruik", zei Humpty Dumpty, "dan betekent het alleen wat ik wil dat het betekent - niet meer en niet minder." - "De vraag is of je woorden wel zoveel verschillende dingen kunt laten betekenen", werpt Alice tegen, waarop Humpty Dumpty antwoordt: "The question is which is to be master - that's all."

De vraag is dus wat de vraag is. Kun je woorden zomaar verschillende dingen laten betekenen of niet? Het is in elk geval een feit dat een tekst op zich geen betekenis heeft; hij krijgt betekenis door allerlei soorten bemiddeling. Een lezer als Humpty Dumpty kent betekenis toe aan wat hij leest. Maar naast die directe bemiddeling is er ook zoiets als indirecte bemiddeling. Een woord betekent niet alleen wat Humpty Dumpty erin wenst te projecteren, het betekent ook wat de meerderheid van de taalgemeenschap overeen is gekomen. Die betekenissen worden bijgehouden in woordenboeken. Stel dat Adam, om zijn omgeving te benoemen, woorden had uitgevonden als brillig, slithy, toves, mimsy, borogoves, ... Dan had hij misschien helemaal anders tegen de schepselen aangekeken en zou hij daarmee een gedicht hebben kunnen schrijven als Jabberwocky, met als eerste strofe:

'Twas brillig, and the slithy toves Did gyre and gimble in the wabe: All mimsy were the borogoves, And the mome raths outgrabe.

Alice vraagt aan Humpty Dumpty wat dat volgens hem betekent. Van de sleutelwoorden in die ene strofe is er nauwelijks een in een woordenboek te vinden. En toch lijkt het Engels. De eind-s in toves en borogoves suggereert een meervoud; outgrabe heeft door zijn positie in de zin en naar analogie van were de kenmerken van een werkwoord in de verleden tijd; de 'y' maakt van slithy en mimsy adjectieven.

Lewis Carroll is samen met Edward Lear de belangrijkste vertegenwoordiger van de zogenaamde nonsensliteratuur. Carroll wist heel goed dat nonsens alleen werkt als er voldoende sense aanwezig is om effect te sorteren. Het gaat niet gewoon om de afwezigheid van betekenis maar om de spanning tussen betekenis en het gebrek eraan. Als lezers geen enkele houvast meer hebben, haken ze af. Enkel wanneer de onzinnige woorden in een vertrouwde syntactische context zijn ingebed, is hun bevreemdend effect maximaal. De kunst van Carroll was te verbazen en te ontwrichten zonder grammaticale regels te overtreden. Hij zette het ongerijmde op rijm en maakte dankbaar gebruik van de conventies die hij in de maling nam.

Zesenzestig jaar is hij geworden. Hij heeft de twintigste eeuw net niet gehaald, maar ze wel al grondig voorbereid. De manier waarop de modernisten de materialiteit van de taal zouden benadrukken is al herkenbaar in alle werken van Lewis Carroll. Zijn leven lang heeft hij met woorden geworsteld, met letters die op het tipje van de tong tegenstribbelden. Hij heeft zoveel nieuwe woorden uitgevonden dat het moeilijk aan te nemen is dat hij niets beters wist te verzinnen om zijn laatste adem mee uit te blazen. "Neem die kussens maar weg, ik heb ze niet meer nodig." Als we dan toch moeten aannemen dat dat zijn laatste woorden waren, hoe heeft hij ze dan over zijn lippen gekregen, in welke omstandigheden?

Hoogstwaarschijnlijk lag hij gewoon in zijn bed. Maar als einde lijkt dat toch wat te passief en te weinig onzinnig om passend te zijn. Carroll wist op voorhand dat zijn dood naderde en daar had hij geen probleem mee. Hij schreef zijn zus hoe cool het zou zijn binnenkort te kunnen zeggen: "Ziezo, dat was dus de dood, die hebben we ook weer achter de rug." Been there, done that. Gewoon al om dat zonder stotteren te kunnen zeggen bleef hij niet langer als een breekbaar paasei op zijn kussens liggen. Heden hou ik er mee op, moet hij gedacht hebben; 't was brillig maar 't is nu genoeg geweest, en hij kroop als Humpty Dumpty op zijn muur, vanwaar hij naar beneden schreeuwde: ja mannen, neem die kussens maar weg, ik heb ze niet meer nodig.

Dirk Van Hulle

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234