Dinsdag 04/08/2020

'Nee, dit is geen wraak'

INTERVIEW. In Een onmogelijke liefde vertelt Christine Angot haar familiegeschiedenis. De symbiose tussen de ongehuwde moeder en de dochter wordt bruut verstoord door de incest van een afwezige, maar dominante vader. Een intellectueel kaatsspel met Frankrijks scherpste schrijfster: 'Enkel literatuur is in staat de waarheid boven te spitten.'

Christine Angot heeft iets gedecideerds over zich. En geheel volgens Franse snit vormt haar beleefdheid een subtiel pantser. Gehuld in een zwart mantelpakje met korte bottines zou ze evengoed op een beursvloer kunnen staan of de plak zwaaien aan het hoofd van een mediabedrijf.

Maar vergis je niet. Angot is wel degelijk een schrijfster én geen zakenvrouw. Een schrijfster bovendien die literatuur bedrijft met een totale, bijna zelfdestructieve inzet. Haar virulente, onontkoombare romans lezen als een overlevingsstrategie, "manieren om de waarheid te vertellen", zoals ze het zelf stelt.

Als lezer word je in een heet bad ondergedompeld of meegevoerd in een maalstroom. Telkens weer gooit Angot haar eigen turbulente leven in de ring én sleurt ze ons mee in een rollercoaster van emoties, al twintig boeken lang, via Rendez-vous en Pourquoi le Brésil? tot L'Inceste en Le marché des amants.

In Frankrijk wordt de veelbekroonde auteur vanwege de taboeloze inkijk in haar liefdesleven en familiegeschiedenis weleens exhibitionisme aangewreven en kreeg ze ook processen aan haar been. "Toch is het me er niet om te doen mijn privéleven uit te stallen", benadrukt ze. "Ik probeer vooral iets te vertellen dat ook andere levens raakt."

Vriend en vijand waren het vorig jaar eindelijk roerend eens: met Un amour impossible schreef Angot met hartenbloed een roman die compleet overtuigde én naar de keel greep. Alweer cirkelt ze rond de figuur van de incestueuze vader, die in romans als L'Inceste en Une semaine de vacances al zijn plaats als dwingeland opeiste.

Nu beschrijft ze tot in de details de idylle tussen haar eloquente, welgestelde vader Pierre Angot en haar Joodse moeder Rachel Schwartz, typiste bij de sociale zekerheid: hun ontmoeting in het provinciegat Châteauroux, hun prille geluk, maar ook de verwijdering wanneer Pierre naar Parijs terugkeert en Rachel achterblijft met hun dochtertje, na zijn weigering om te huwen. Sociale barrières én zijn leugenachtigheid vergroten de afstand, maar met gewiekste, zeemzoete brieven zet hij de waarheid naar zijn hand.

Intussen raken moeder en dochter intens met elkaar verstrengeld. Tot blijkt dat Pierre de jonge Christine bij elk van haar bezoeken systematisch verkracht. Het zet ook de verhouding tussen moeder en dochter op de helling. Angot voert in deze uitstekend gecomponeerde roman de beklemming crescendo, om te culmineren in een haast bevrijdende dialoog tussen Rachel en Christine.

Angot velt geen oordelen, maar haar boodschap is niet mis te verstaan. Liefde is altijd weer een sociale constructie en draait rond macht, soms ontaardend in machtsmisbruik.

Het zijn kwesties waarover Angot spreekt met een heilig vuur, in een zangerig, zeer welluidend Frans. Ze houdt ervan om over haar schrijverschap te theoretiseren, strooiend met begrippen als 'sociale agressie', 'dominantie' en 'onderwerping'. Graag onderstreept ze haar betoog met een opgeheven vinger of een weinig tegenspraak duldende 'écoutez'. Literatuur, daar valt niet mee te sollen.

De Franse en internationale literatuur puilt uit van de moederportretten. Maar je voelt aan elk detail hoe noodzakelijk deze roman voor u is. Hoe moeilijk was het om hiervoor de juiste vorm te vinden?

Christine Angot: "Het is telkens de kernvraag van het schrijverschap. Wat voeg je toe aan die immense rij boeken? Zeer simpel. Je beslist op een bepaald moment toch de stap te zetten. Wanneer je er zeker van bent dat jouw visie op de dingen de moeite waard is. In mijn geval dus: de geschiedenis van de liefde van mijn moeder Rachel voor de intellectuele, vermogende Pierre, die nooit met haar wilde trouwen.

"Ik wou dit niet vertellen vanuit het standpunt van een volwassene die vanop een piëdestal terugkijkt naar het verleden én de feiten volkomen naar zijn hand zet. Nee, ik wou de lezer het gevoel geven dat hij van nabij bij de gebeurtenissen was betrokken."

Een kwestie van het juiste perspectief?

"Exactement. Maar ook de overtuiging dat niemand het ooit eerder op die manier heeft aangepakt. Pas dan kun je gaan schrijven. Er is een waarheid die je moet vertellen en in scène kunt zetten. En nee, dat spreekt elkaar niet tegen."

'La littérature, c'est la seule manière de dire la vérité', poneerde u al meermaals.

"Zeker, kunst en literatuur bezitten die geweldige kracht. Het is de enige manier om de waarheid volledig naar boven te spitten. Want het sociale verkeer maakt dat onmogelijk. Het werkt verlammend: je zit gevangen in het keurslijf van de communicatie, je bent onderworpen aan de machtsverhoudingen van het woord.

"In de literatuur heerst daarentegen een totale vrijheid. Als schrijver richt je je naar wat we diep in onszelf aanvoelen en weten. Want iedereen heeft ooit een vorm van moederliefde meegemaakt, zij het kortstondig of levenslang. In Een onmogelijke liefde stel ik de vraag wat dat precies inhoudt: avoir une mère."

Is deze roman ook bedoeld als ode aan de veerkracht van Rachel?

"Een hommage zou ik het zeker niet willen noemen, want dan plaats ik me in een superieure positie. Akkoord, schrijven heeft altijd te maken met macht. Maar ik wil vooral aantonen hoe zij in een situatie van sociale agressie belandt, net als later de dochter. Tegelijk beschrijf ik hoe ze uit haar rol treedt en ze overstijgt. De lezer moet door haar ogen kijken. Je bent samen met haar, je beleeft haar beproevingen én haar geluksmomenten."

Rachel is misschien ook een soort rolmodel: een ongehuwde moeder die uit werken gaat. Beslist niet evident in de jaren 50 en 60.

"Zeker en vast. Ze neemt voor haar tijdperk een aparte positie in. Dat geeft haar ook energie. Toch beschouwt ze dat niet als een heldendaad. Mijn moeder zette voorzichtige stappen om haar situatie te wijzigen. Ze gelooft in de vooruitgang van de samenleving, in de eerlijkheid en generositeit van de wetten en in de kracht van het feminisme.

"Wanneer kinderen onwettig geboren worden, buiten een huwelijk, kun je ze op termijn regulariseren, zo redeneert ze. Rachel gaat ervan uit dat de erkenning door de vader én het feit dat haar dochter zijn achternaam zal dragen, haar kind op termijn vooruithelpt. Ze gelooft in de instrumenten voor de gelijkheid tussen man en vrouw. Ook al voelt ze voortdurend die immense kloof tussen haar geliefde en zichzelf."

Toch stuit ze op veel sociale en praktische bezwaren. De verhuizing van Châteauroux naar de grote stad Reims valt haar zwaar. En in de eerste honderd pagina's is er ook die onvoorwaardelijke liefde voor Pierre.

"Misschien kampt Rachel ook met een zekere naïviteit. Tegelijkertijd vertrouwt ze erop dat de dingen ten goede keren. Lange tijd hoopt ze dat Pierre toch zal terugkomen, zelfs al vermoedt ze dat hij er in Parijs andere relaties op nahoudt. Want als Pierre haar aandacht schenkt of haar lagere sociale klasse accepteert, dan is zij wel degelijk 'iemand'. Ze is niet toevallig tot hem aangetrokken: in dat intellectuele zoekt ze een ideaalbeeld van zichzelf."

Is liefde dan nooit in staat om sociale verschillen uit te wissen?

"Ja, dat kan wel degelijk. Maar elke persoon is wél een vertegenwoordiger van een sociale klasse, met aangeleerd en verworven gedrag. In de liefde moet je je uit die houdgreep bevrijden, van die inherente macht die op ons wordt uitgeoefend. Dat kost vaak veel moeite."

Er is soms sprake van een totale symbiose tussen dochter en moeder. Wanneer zij - pas na 150 pagina's - de incest van de vader ontdekt, is die liefde op slag vernietigd.

"Het is aanvankelijk een volmaakte liefde. Ze lijkt ondoordringbaar en onkwetsbaar, de buitenwereld kan er geen grip op krijgen.

"Maar dan blijkt het tegendeel: de incest van de vader is méér dan een seksuele daad. Het is ook een brutale, sociale agressie, die de idylle tussen moeder en dochter verstoort. Slechts later is er weer toenadering mogelijk. Ook dat wou ik in dit boek tonen: de verschillende, grillige fases van de moeder-dochterliefde."

Toch is de kleine Christine soms heel inventief om haar willetje tegenover haar moeder door te drukken.

"Je refereert aan de geschiedenis met de banaan? Op een bepaald moment gooit het meisje een banaan door de huiskamer. Een banaan die ze weigert op te eten. Moeder vraagt haar om ze op te rapen. Maar wat doet de dochter? Ze kiest voor een derde weg. Ze probeert zich niet te onderwerpen, maar gaat ook haar moeder niet voor schut zetten. En ze betrekt haar pop - een fictioneel personage - bij de gebeurtenis. Zodat ze de banaan toch kan oprapen zonder écht te moeten toegeven. Het is een eerste vluchtroute naar de fictie."

In de tekst Conférence à New York brengt u de ontstaansgeschiedenis van deze roman in kaart. Daar schrijft u dat 'het tijdperk van de vaders' afgelopen is. 'We zagen zijn dominantie en zijn ondergang, zoals van een keizerrijk in verval. Mijn dominante vader wist alles. Pervers, dominant en moeilijk om je tegen te verzetten.'

"Eind jaren 50, begin jaren 60 stond de vaderlijke autoriteit nog geheel buiten kijf. Het respect van de vrouw of het kind was rechtstreeks verbonden met wat de vader hen gaf of schonk. In deze roman krijgt de vrouw uiteindelijk geen respect. Pierre ontneemt het Rachel door niet met haar te huwen. En het meisje pakt hij elk greintje respect af via de incest. Hij doorbreekt een fundamenteel taboe.

"Toch is er intussen van alles veranderd in de samenleving. Het is duidelijk dat we dit achter ons hebben gelaten. Het zijn de moeders die nu steeds meer de trom roeren. In mijn roman Les petits is het nét het personage van de moeder dat alle macht bezit."

De in de roman verwerkte brieven van Pierre hebben een zeer dubbelzinnige lading. Hij fleemt, maar stelt ook uit. Het is een soort schaakspel dat hij met grote welsprekendheid tegenover Rachel bedrijft. Gebruikte u daadwerkelijk zijn brieven?

"Daar mag ik niet over in detail treden. Ik gebruikte echte brieven, maar heb daarnaast andere herwerkt en gefictionaliseerd. De brieven zijn elementen van een discours. Je merkt goed hoe de vader zijn betoog formatteert én probeert van alles te regelen en te verkrijgen, zelfs met leugens."

In een interview met RTL Radio vertelde u dat de incest niet het hoofdthema is van deze roman. 'Het is het leven. En in het leven gebeuren er nu eenmaal ongelukken, ernstige ongelukken.' Minimaliseert u op die manier niet het incestdrama?

"Het politieke en sociale discours heeft de neiging om onze levens in thema's te gieten. Ook in sommige romans à thèse zijn mensen en personages niet meer dan pionnen. Maar zo werkt het niet bij mij. Ik wil niets bewijzen. We zijn levende wezens met gevoelens, gedachten en sensaties. Onze levens zijn geen rechtlijnige routes. We stuiten op barrières en kruispunten. En in sommige wegen zijn er kuilen waar je intuimelt. Het is niet omdat er ontberingen en tegenslagen zijn, dat je leven ophoudt. Je moet verder."

In Frankrijk lokken uw romans polemiek uit, zeker ook omdat u onverbloemd uw eigen leven in de weegschaal werpt. U bent een van de vaandeldragers van de zogeheten 'autofiction', samen met Annie Ernaux. Moeten we de klemtoon leggen op de 'autobiographie' of op de 'fiction'?

"C'est très clair (heft de vinger): het gaat mij om de fictie. Ik schrijf of publiceer immers geen dagboeken. Het gaat mij erom om via mijn eigen leven iets te vertellen over het leven van ons allemaal. Een soort intuïtie, een manier om de dingen te benoemen, met een eigen stemgeluid.

"Fictie is voor mij ook een manier om te ontkomen aan het sociale of mediadiscours. Er is meer mogelijk dan enkel gehoorzamen en bevelen. Literatuur heeft altijd dat licht subversieve in zich. Ik plaats me op de onderste trede. Ik vertrek niet van een hoog theoretisch niveau, ik ga met zeer concrete, kleine dingen of gebeurtenissen aan de slag om de sociale orde te contesteren. En vergeet ook niet dat ik een vrouw ben, dat zal ook wel de fellere reacties verklaren."

'Er is maar één waardevol iets in het leven en dat is de literatuur. Justitie, politie, ce n'est rien', liet u zich onlangs ontvallen in Le Monde. Uw boeken zijn soms ware cris de coeur, hoofdstukken van uw intieme leven. Zijn het ook strategieën om te overleven?

"Zo'n uitspraak kan wellicht polemiek opwekken, dat geef ik toe. U denkt nu misschien dat ik gek ben én de politie wil afschaffen. Maar ik ben de eerste om de wetten te respecteren. (fel) Ik bedoel gewoon: literatuur is méér dan verstrooiing op hoog niveau, zoals de burgerman ze het liefste ziet of soms adoreert. Literatuur is mijn manier om de waarheid te vertellen. Gelooft u echt dat juridische processen de waarheid onthullen? Natuurlijk niet."

Is de taal voor u ook een manier om u op de vader te revancheren, een weerwraak op de incest?

"Nee, want literatuur drijft niet op wraak. Mij gaat het erom een literaire ruimte te creëren. En daarin is de kwestie van de revanche niet aan de orde en speelt de mislukking geen rol. Het is een ruimte waar de taal zich niet laat ringeloren. En dat is uiteindelijk veel krachtiger dan een revanche."

Uw vader is overleden, maar uw moeder leeft nog. Er zijn veel auteurs die wachten om zo'n geschiedenis op te tekenen tot alle betrokkenen gestorven zijn. U doet dat niet?

"Ik vind dat totaal onbegrijpelijk. (schudt heftig het hoofd) Dat kan er bij mij echt niet in. Je hebt vertrouwen in de literatuur of je hebt dat niet. Wanneer je je afvraagt of je wel het recht hebt om over delicate situaties te schrijven, moet je je vooral afvragen of je wel capabel bent. Kun je het bolwerken? Kun je dit op papier krijgen? Dat is de belangrijkste kwestie. Ik maak er een erezaak van om me bij elk nieuw boek die vraag te stellen. De rest is bijzaak."

Heeft uw 85-jarige moeder dit boek gelezen?

"Jawel. En ze was er zeer door geraakt. Ze houdt er erg van, terwijl het lezen ervan haar natuurlijk zwaar viel. Aanvankelijk liet ze niet veel los en kwam ze slechts met een aantal kleine feitelijke correcties. Tot ik zei: 'Maman, ik heb geen behoefte aan jouw literaire kritiek. Zeg me gewoon wat je ervan vindt.' Toen vertelde ze dat ze had geweend: 'Ik heb geweend om jou, om mij'.

"Na het lezen van de slotdialoog tussen moeder en dochter gaf ze toe dat ik gelijk had. 'Inderdaad, zo is het gegaan.' Mijn roman is een waarheid over haar en haar wereld die zij erkent."

Ook Een onmogelijke liefde leidt bijna rechtstreeks naar uw centrale thematiek: de spanning binnen een koppel, het gevecht tussen geliefden.

"Wat zou je willen? Ik ben nu eenmaal het product van een klassenconflict! En dat heeft een grote weerslag op mijn eigen leven. Ik ben niet in staat om gelukkig te zijn binnen een homogeen sociaal koppel, je me sens mal à l'aise. Ik ben me ook erg bewust van het feit ik niet kan kiezen tussen de ene of de andere geliefde.

"Tegelijkertijd is het een ideaalbeeld om alles met elkaar te verenigen, alles op te lossen. Ik moet deze droom kunnen blijven nastreven." (lacht schamper)

Christine Angot, Een onmogelijke liefde, Polis, 239 p., 19,95 euro, vertaald door Katelijne De Vuyst

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234