Zondag 25/09/2022

Analyse

Nederlands premier Rutte bont en blauw naar verkiezingen

Nederlands premier Mark Rutte is de gebeten hond.¿De politieke averij is voor zijn VVD rampzalig. Beeld ANP
Nederlands premier Mark Rutte is de gebeten hond.¿De politieke averij is voor zijn VVD rampzalig.Beeld ANP

Het ontslag van de Nederlandse minister en staatssecretaris van Justitie wegens een omstreden schikking met een drugsdealer is rampzalig voor premier Mark Rutte en zijn VVD. De liberale regerings­partij dreigt op 18 maart flink te verliezen bij de provinciale verkiezingen. "Premier Rutte is de regie kwijt."

Maarten Rabaey

Waarom greep de premier niet eerder in? Maakte u geen kardinale inschattingsfout", wierp D66-boegbeeld Alexander Pechtold vandaag premier Rutte voor de voeten in de Tweede Kamer. "De onderste steen moet bovenkomen en lessen geleerd. Het kan toch niet dat openbare aanklagers criminelen verrijken buiten belastingdiensten en ministers om. Stelt u orde op zaken? Of moet de Tweede Kamer dat voor u doen?"

"Het is niet de eerste keer dat deze premier een crisissituatie te licht opneemt", foeterde de CDA-fractievoorzitter Sybrand van Haersma Buma. "Premier Rutte is de regie kwijt. Stap op", zei PVV-stokebrand Geert Wilders, terwijl Emiel Roemer van de radicaal linkse SP schamperde: "We weten waar de VVD staat op vlak van misdaadbestrijding. Nergens."

In de Tweede Kamer moest premier Mark Rutte door het stof kruipen na het ontslag van minister van Justitie en Veiligheid Ivo Opstelten en zijn staatssecretaris Fred Teeven (beiden VVD). De bewindslieden stapten maandagavond samen op nadat het programma Nieuwsuur vorige week onthuld had dat Opstelten het parlement verkeerd informeerde over een financiële deal die Teeven in 2001 als openbaar aanklager met een drugsdealer sloot. Cees H. kreeg volgens een uitgelekte digitale overschrijving destijds 4,7 miljoen gulden (2,1 miljoen euro) terug van een inbeslagname, veel meer dan de 1,25 miljoen gulden waar eerder sprake van was.

Law and order

"Hun ontslag was onvermijdelijk na nieuwe feiten", erkende Rutte, die enkel maar bedekte steun kreeg van coalitiepartner PvdA - waarvan fractievoorzitter Diederik Samsom zich zo een tweede schietschijf maakte voor de oppositie.

De politieke averij is voor de VVD rampzalig. "Het is vooral erg voor hun imago omdat de VVD zich profileert als een partij die je kunt vertrouwen voor financieel-economisch management. Nu konden ze niet eens zeggen hoeveel geld ze aan een crimineel betaalden", zegt politoloog André Krouwel, directeur van het gezaghebbende peilingsinstituut Kieskompas, aan De Morgen.

Het tijdstip kan volgens Krouwel niet slechter vallen, net voor de Provinciale Statenverkiezingen van 18 maart. Die zijn van nationaal belang omdat de nieuwe verkozenen op 26 mei de leden aanduiden van de Eerste Kamer (de Nederlandse Senaat).

Opstelten en Teeven waren in de voorbije campagnes belangrijke VVD-uithangborden. Opstelten was als ex-voorzitter de nestor van dit kabinet, de vaderfiguur van de premier. 'Crimefighter' Teeven was de man van 'law and order', iemand die rechtse VVD'ers weghield van de PVV van Geert Wilders.

Minister Ivo Opstelten. Beeld AP
Minister Ivo Opstelten.Beeld AP

Integriteitskwesties

Bovendien speelden er de voorbije weken al allerlei integriteitskwesties rond VVD'ers. Zo moest, intussen ex-Kamerlid, Mark Verheijen opstappen na foute onkostennota's en het onrechtmatig gebruik van een dienstauto. Nog gisteren raakte bekend dat een gemeenteraadslid in Oost-Nederland ontslag nam na eerder te zijn opgepakt wegens hennephandel en witwassen. In haar kielzog worden ook twee andere VVD'ers verdacht van corruptie.

Een nederlaag op 18 maart was volgens de peilingen al vóór het ontslag van Opstelten en Teeven onafwendbaar. De schade dreigt nu alleen maar groter te worden.

Krouwel: "De regeringspartners zullen volgende week woensdag flink achteruitgaan. D66 en Pechtold lijken de hoogste ogen te gooien. Als sociaal-liberalen zullen zij opnieuw kiezers bij VVD en PvdA wegsnoepen. Beide coalitiepartners hadden nu al geen meerderheid in de Eerste Kamer. Ze waren al afhankelijk van gedoogsteun door D66, die als 'paarse' partij ideologisch bij ze aanleunt. "Als het verlies te groot wordt, zal de coalitie ook sterker moeten rekenen op gedoogsteun van het CDA, waarmee er inhoudelijk veel meer verschillen zijn. De christendemocraten zullen wellicht meer kunnen gaan wegen op het zorgbeleid."

Volgens Krouwel kan Rutte nu alleen maar hopen dat het verlies beperkt blijft omdat de opkomst - stemmen is niet verplicht - laag is. "Alleen de gepassioneerde minderheden en overtuigde kiezers gaan doorgaans stemmen bij regionale verkiezingen. De twijfelende kiezers, die in de Tweede Kamer altijd het verschil maken, blijven thuis."

Beschermheer

Blijft de vraag of het kabinet in deze zware storm niet kan kapseizen. Krouwel denkt van niet. "Noch VVD noch PvdA heeft belang bij verkiezingen. Ook D66 heeft geen belang om zijn gedoogsteun in de Eerste Kamer in te trekken zolang ze het beleid beïnvloeden. Rutte II zal proberen de rit uit te zitten in de hoop dat de economie aantrekt tegen de volgende Tweede Kamer-verkiezingen, over anderhalf jaar."

Het grootste gevaar voor Rutte zou intussen wel eens van binnenuit kunnen komen. Krouwel: "Opstelten was de beschermheer van Rutte. Die steun in zijn kabinet valt weg. Ik verwacht nu een machtsstrijd in de VVD. Richtinggevend wordt wie de volgende minister wordt op het 'profileringsdepartement' Justitie, toch nog een vertrouweling van Rutte zoals huidig minister van Wonen Blok of een externe uitdager?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234