Donderdag 17/10/2019

Zeven vragen

Nederlands asielplan botst meteen op grenzen

Nog steeds komen er vluchtelingen toe in Europa. Deze mensen trokken gisteren Servië binnen vanuit Macedonië. Beeld © afp

Het Nederlandse voorstel om asielzoekers direct terug te sturen van Griekenland naar 'veilig land' Turkije botst op juridische bezwaren. Hun plan om een kwetsbare groep vluchtelingen vanuit Turkije onderdak te geven in de EU krijgt wel lof maar dreigt te stranden in de politieke malaise, die lidstaten nu al verhindert samen te werken.

Mag je volgens het internationaal recht migranten 'binnen enkele dagen' na aankomst op Europees grondgebied 'per kerende boot' terugsturen?

Nee. Door ons gecontacteerde vluchtelingenexperts zijn formeel. Het recht op een asielaanvraag is een mensenrecht, ook in Griekenland of om het even welke andere EU-lidstaat. Kwetsbare mensen die conflicten en vervolging ontvluchten, mogen het recht op bescherming niet worden ontzegd en hebben het recht om hun asielaanvragen onderzocht te zien. Dat is een van de basisprincipes van het vluchtelingenrecht en de Conventie van Genève. "Er is geen marge mogelijk", zegt een expert.

Kandidaat-asielzoekers moeten eerst een procedure doorlopen. Terugsturen mag, maar alleen als ze afgewezen zijn én enkel naar 'veilige landen' waar goede opvangprocedures aanwezig zijn.

Is Turkije een veilig land?

Nee. Turkije heeft deze status nu niet. In theorie kan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens Turkije deze status wel toekennen maar deze kans is zo goed als onbestaande gezien de slechte mensenrechtenreputatie. Het Hof greep ook al in toen Italië met Libië een vergelijkbare afspraak wilde sluiten om asielzoekers terug te sturen, omdat het Libië geen veilig land vond.

"Turkije is niet eens een veilig land voor zijn eigen burgers", reageert Amnesty International, dat benadrukt hoe de Turkse behandeling van vluchtelingen momenteel indruist tegen alle mogelijke mensenrechtenstandaarden. "In de voorbije maanden werden vluchtelingen illegaal teruggestuurd naar Irak en Syrië, terwijl andere vluchtelingen jaren moeten wachten vooraleer hun asielaanvraag in overweging worden genomen", zegt Amnesty's Europa-directeur John Dalhuisen.

Turkije is gastheer voor 2,5 miljoen Syrische vluchtelingen, en 250.000 vluchtelingen en asielzoekers uit meerdere landen, waaronder Afghanistan en Irak. Asielaanvragen van niet-Syriërs worden in de praktijk slechts zelden uitgevoerd.

Amnesty heeft sinds september vorig jaar, parallel met de EU-Turkse gesprekken, vastgesteld hoe de Turkse autoriteiten onwettelijk grote aantallen - mogelijk honderden - vluchtelingen en asielzoekers heeft opgepakt. Ze zijn op bussen gezet en meer dan duizend kilometer weggevoerd naar geïsoleerde detentiecentra, waar ze incommunicado werden vastgehouden. Sommigen zeggen dagenlang geboeid te zijn geweest, geslagen en onder dwang uitgewezen naar de landen die ze ontvluchtten.

Erg heikel is de vraag hoe het moet met Koerden die Turkije ontvlucht zijn, nu de huidige regering onder het mom van zijn gewelddadige strijd tegen separatisten de vrijheden van alle Koerden beperkt. En wat met Turkse journalisten, die vandaag bij bosjes worden vervolgd wegens kritiek op het regeringsbeleid?

Is de hervestiging van 150.000 tot 250.000 vluchtelingen per jaar vanuit Turkije in enkele EU-lidstaten mogelijk?

Ja. Dit kan een goed plan zijn, op voorwaarde dat alle lidstaten die deelnemen hun beloofde quota naleven en diegenen die niet meedoen mee willen betalen.

Turkije moet ook keiharde garanties geven dat ze alle kandidaat-vluchtelingen menswaardig en gecoördineerd opvangen. De EU beschikt over twee krachtige hefbomen om dit af te dwingen. Drie miljard euro beloofde steun en een betere visaregeling voor Turkse werknemers kunnen hier afhankelijk van worden gemaakt. Maar dan moeten de lidstaten het er onderling eerst over eens worden.

Ook Amnesty is lovend voor deze piste. "Veilige, legale, routes naar Europa aanbieden is de enige duurzame oplossing voor de vluchtelingencrisis." Amnesty-directeur Dalhuisen waarschuwt wel dat de hervestiging afhankelijk maken van gesloten EU-grenzen en illegaal terugdrijven van tienduizenden andere mensen Europa's "moreel bankroet" zou zijn.

Nederland hoopt dit systeem in te voeren vanaf maart-april. Is dat praktisch haalbaar?

Een groot vraagteken. Met wat we nu weten over de huidige aanpak van de EU-vluchtelingencrisis zijn er twijfels over de haalbaarheid, zeker als men een oplossing nastreeft vanaf maart. Van de huidige, geplande, elf 'hotspots' die in Griekenland en Italië vluchtelingen en migranten registreren en doorverwijzen zijn er vele maanden na de belofte van Europese staatshoofden en regeringsleiders nog maar vier operationeel: drie in Italië (Pozzallo, Trapani en Lampedusa) en één in Griekenland (Lesbos). Ze kampen met een groot gebrek aan mensen en middelen. Van de 160.000 mensen die vanuit Italië en Griekenland door de EU verspreid moesten worden, kregen er nu nog maar enkele honderden een plekje toegewezen.

Is het Nederlandse plan politiek haalbaar?

De Nederlandse PvdA-leider Diederik Samsom maakt zich sterk dat een kopgroep van tien landen - met Duitsland, Zweden, Oostenrijk en Frankrijk - onder Nederlands voorzitterschap met het plan een oplossing van de vluchtelingencrisis gaat forceren. Hebben ze slaagkans?

"Het is wel een club van gewicht", zegt Europa-expert Hendrik Vos (UGent). "Je moet vandaag oplossingsgericht werken. Er is géén tijd meer om te palaveren. Men zoekt een oplossing waar de rest zich ook wel in kan vinden, een soort middenweg: menselijk door legale migratie mogelijk te maken en iemand als Merkel niet volledig in de wind te zetten, maar ook streng door zo onaantrekkelijk mogelijk te worden voor vluchtelingen.

"Ik denk dat een compromis uiteindelijk mogelijk is. Het lijkt nu wel een beetje op paniekvoetbal, maar we zitten nu eenmaal in een situatie die eist dat we snel handelen om volledige escalatie te vermijden."

Wat zegt de Belgische regering?

In de Kamer reageerde premier Charles Michel erg voorzichtig. "Het Nederlandse voorstel werd heel informeel naar voren gebracht in de marge van de laatste top. Tot nu toe is er géén formele indiening geweest. We moeten de haalbaarheid en de wettelijkheid ervan onderzoeken."

De premier wees wel op de urgentie om de vluchtelingencrisis onder controle te brengen. "Schengen is in gevaar als we niet snel goede controles invoeren." Tegelijk wees hij op de beperkingen waarop Europa nu botst. "Een paar maanden na onze eerste migratietop is er op papier een vorm van consensus over de nood aan betere controles op de buitengrenzen en hotspots, maar door een gebrek aan middelen voor Frontex zijn ze onvoldoende operationeel."

Maar België heeft daar ook zelf een aandeel in. Volgens de laatste cijfers van de Commissie, dieDe Morgengisteren kon inkijken, heeft de Belgische regering van de 3.798 vluchtelingen die het vanuit Griekenland en Italië zou hervestigen al welgeteld 14 vluchtelingen uit Italië een plekje gegeven. Dertig andere plaatsen zijn al beschikbaar. Aan Frontex leverden we vier grenswachten.

Hoe reageert de Commissie?

Een woordvoerster, gisterenmiddag: "We hebben over het Nederlandse plan gelezen maar we geven geen commentaar op commentaren of op plannen om plannen te maken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234