Zaterdag 23/10/2021

'Nederland worstelt met populisme'

Het kabinet-Balkenende is niet meer, en iedereen doet zijn best om D'66 daarvan de schuld te geven. Een andere interpretatie is dat de regering bezweken is onder het populisme van Rita Verdonk, die sinds het aantreden van Balkenende II voor haast permanente instabiliteit zorgde.

Door Fabian Lefevere

Den Haag l Allicht doet Balkenende nog enkele maanden verder met een minderheidsregering van CDA en VVD, maar in het najaar zijn verkiezingen onvermijdelijk. 'Misschien kiest Nederland voor een derde populistische golf', zegt politoloog Jos De Beus.

Drie jaar geleden pas trad Rita Verdonk in de arena van de Haagse politiek. Ze had maar een paar maanden nodig om zich te ontpoppen als een celebrity politician. In de woelige voorbije week in Nederland draaide alles om haar.

Het was Verdonk die door Johan Cruyff verantwoordelijk gesteld werd voor de uitschakeling van Oranje - ze had geweigerd de Ivoriaanse aanvaller Salomon Kalou een Nederlands paspoort te bezorgen. En het was Verdonk die de val van de regering inluidde - ditmaal omdat ze een paspoort, dat van Hirsi Ali, wilde afnemen.

Volgens Jos De Beus van de Universiteit van Amsterdam moest het rechtse populisme dat Verdonk preekt haast wel tot het einde van de regering leiden. Per slot van rekening gebeurde dat ook al in 2001, toen de vier ministers van de Lijst Fortuyn onophoudelijk keet schopten en Balkenende er na 87 dagen het bijltje bij neerlegde.

"In dit kabinet was het Verdonk, die als neoconservatieve populist de Nederlandse grenzen mocht bewaken, en vanuit het parlement mocht Hirsi Ali onthullen hoe verschrikkelijk de islam was. Zij hebben in de paspoortzaak beiden hun persoonlijke ijdelheid laten primeren op de zaak zelf: Verdonk door excuses te eisen, Hirsi Ali door te stellen dat ze onder druk de leugens over haar naam had erkend."

Dat populisme, in combinatie met de onmacht van Balkenende, leidde tot verregaande instabiliteit. De hamvraag is dan ook of de Nederlanders straks, als ze vervroegd naar de stembus trekken, voor een derde golf van populisme zullen kiezen. Dat is ondanks alles niet ondenkbaar.

Verdonk is nog altijd razend populair in de peilingen, overvleugelt zelfs veruit de gloednieuwe lijstrekker Marc Rutte, en vanuit Rotterdam is ook Fortuynist Marco Pastors stilaan een sterke positie aan het opbouwen. Er wordt zelfs gefluisterd dat die twee ooit de krachten bundelen in een populistische partij die goed zou zijn voor vijftien tot twintig zetels in de Tweede Kamer.

Dat ze dat doet, is hoe dan ook de angst van het establishment binnen de VVD. Niet zo anders als bij de VLD dus, die ook een heilige schrik koestert dat Jean-Marie Dedecker buiten de partij zijn populariteit ten gelde maakt.

Het is een catch 22 voor de VVD: zonder Verdonk kalft ze af, met de te extreme Verdonk willen de andere partijen niet met de liberalen regeren. De Beus: "Verdonk gijzelt op dit ogenblik de VVD. Het zou wel eens kunnen dat zij straks de echte lijsttrekker wordt bij de verkiezingen."

Dat net nu de regering valt, is een grote frustratie voor vooral het CDA van premier Balkenende. Zijn populariteit begon te stijgen, de economie trekt aan en de huidige begrotingsopmaak kondigt zich positief aan. Maar hij heeft één troost: bij een volgende regeringsvorming ligt het CDA in het midden van het bed. Paars, met de PvdA van Wouter Bos en de VVD dus, is na de jaren van Wim Kok en Ad Melkert nog altijd een bezoedelde term. Rooms-rood lijkt op dit moment de enige haalbare mogelijkheid.

"Dat CDA en VVD zouden samengaan is wishful thinking van de VVD." Of misschien, zo zegt De Beus, komt er wel een tripartite. "Zoals tussen 1989 en 1994, onder leiding van Kok en Ruud Lubbers. Maar dat is voor iedereen op een fiasco uitgedraaid."

Verdonk en Hirsi Ali hebben hun ijdelheid laten primeren op de zaak zelf

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234