Zaterdag 28/05/2022

Nederland loopt storm voor Ruslands geheim

expo

al honderdduizend bezoekers voor overzichtstentoonstelling van ilja repin in groningen

Eigenlijk hielden de Russen de schilderijen van Ilja Repin liever voor zichzelf. Maar dankzij een nieuwe wind in Moskou, veel overredingskracht, bemiddeling van koningin Beatrix bij president Poetin en een deal tussen Gazprom en Gasunie kon dan na tien jaar een overzichtstentoonstelling in Nederland geopend worden. Het Groninger Museum moet op gezette tijden de deuren sluiten om de toeloop te stuiten: het werk van Repin is van volstrekt onbekend opeens een hype geworden.

Groningen / Van onze medewerker

Bart Makken

Buiten Rusland is nauwelijks werk van Repin verspreid, en hoe westers het toch doorgaans is, in geen enkel handboek haalt hij zelfs maar het register. Daar steekt geen kwade wil achter van Europese kunsthistorici; meer de eigenzinnige omgang van de eigenaren met de werken van Repin. Hij wordt beschouwd als de belangrijkste schilder van de Russische ziel, en daar kan een vreemdeling maar beter niet in kijken. Dankzij de Russische literatuur, die hier wel vrij verkrijgbaar is, weten we waar die ziel uit bestaat. Wodka en weemoed.

De Russen zien hem graag als een bij uitstek Russisch schilder, ontkennen buitenlandse invloeden en stelden hem dus niet graag bloot aan een vergelijking met meesters uit dezelfde periode in andere landen die dezelfde thema's aansneden. Dan blijkt de stijl helemaal niet uniek, de thema's evenmin, maar men had niet hoeven te vrezen. Repin kan zich meten met Jean-Francois Millet, Ford Maddox Brown, Hubert von Herkomer en Jozef Israëls. Het sociaal-realistische werk, waarmee hij de grootste bekendheid verwierf, doet er niet voor onder. In vergelijking met buitenlandse schilders zou hij niet meer uniek geweest zijn, en niet de beste schilder van zijn tijd, wat hij in Rusland wél was. De tentoonstelling is een retrospectieve met vijftig schilderijen en dertig tekeningen en ontbeert zo'n referentiekader. De 'politieke gijzeling' is met deze unieke expositie blijkbaar nog niet ten einde.

Ilja Repin (1844-1930) begon als iconenschilder en leerde snel bij in het mondaine Sint-Petersburg, waar de enige kunstacademie van het land stond. Hij kon er ook via musea, particuliere verzamelingen en kunstbladen op de hoogte blijven van de ontwikkelingen elders in Europa. Veel daarvan werd wel geabsorbeerd, niets ervan afgescheiden, want zijn werk - buiten incidentele exposities van één werk - kwam amper de grens over. De nieuwlichterij die hij meenam van een lange reis naar Wenen, Venetië en Rome en een verblijf in Parijs in de jaren 1873 tot 1876 werd in Rusland niet op prijs gesteld, maar de invloeden bleven en flakkerden soms onmiskenbaar op. In het merendeel van zijn werk legde Repin zich neer bij de vraag van de markt, en die wilde Russische thematiek, met een nationaal, historisch of sociaal-kritisch karakter. Een vrij domein voor de schilderkunst bestond niet in Rusland, ze was onderdeel van een politieke ideologie. Een bijkomend probleem was zijn vroege doorbraak in 1870 met een werk dat hij nooit meer zou evenaren: De Wolgaslepers. Van dié Repin wilde men werk, en het liefst een kloon.

Het doek toont sloebers (individuele portretten) in een mengeling van verslagenheid en opborrelende woede die een schip tegen de stroom in voortslepen. Die arbeid adelde niet; hij liet van de menselijke waardigheid geen spaander heel. In dit topstuk sloot Repin zich aan bij een Europese nieuwe trend: het sociaal-realisme. Gustave Courbet begon ermee eenvoudige lieden even groot en met dezelfde allure weer te geven als voorheen aan helden was voorbehouden, als eerbetoon aan de land- of handarbeider. Honoré Daumier introduceerde de dramatische, langgerekte diagonale compositie (in De vluchtelingen) en Jozef Israëls haakte daarop in (De verdronken visser). Daar moet Repin kennis van hebben genomen, want De Wolgaslepers lijkt er een pendant van.

Zelfs de theatrale historiestukken kregen in de context van de tijd een nieuwe, actuele betekenis, want bij Repin was de boodschap van het sociaal-realisme goed doorgedrongen. In de rest van zijn werken volgde hij Daumiers adagium 'Il faut être de son temps', waardoor de eis van de contemporaniteit de crux van het hele genre is. En het aardige is dat vaak de titel een doek pas echt dramatisch maakt, en kennis van de achtergrond noodzakelijk. Doorgaans een zwaktebod, maar hier een verrijking.

Enig historisch benul is bij de beschouwing van Repins werken niet overbodig, maar het meeste werk (vaak in opdracht van de verzamelaar Pavel Tretjakov) bestaat uit portretten, enkele plichtmatig uitgevoerd, de meeste in staat om de persoonlijkheid van de weergegevene uit te beelden. Beroemd zijn de portretten van Tolstoi en van de beschonken Moesorgski (als 'plaatje' ook zonder naam van de maker bekend), maar er zijn er nog mooiere, met als klap op de vuurpijl de in houtskool op doek gezette Italiaanse actrice Eleonora Duse: eigenwijs, arrogant en toch lethargisch.

De loopbaan van Ilja Repin duurde niet eens zo lang: van 1865 tot 1903, daarna kreeg hij artritis aan de rechterhand en zijn pogingen links te schilderen leverden niets bijzonders meer op. Ook non-productief bleef Repin lange tijd een spil in de culturele wereld, maar hij moest ook met lede ogen aanzien hoe zijn werk ten voorbeeld werd gesteld aan het socialistisch-realisme, Stalins reactie op de nazi-kunst.

Als retrospectieve doet deze expositie denken aan die van vorig jaar op deze locatie over Jozef Israëls en verder aan twee in het Van Goghmuseum, beide uit 1988: Hard Times - social realism in Victorian art en vooral aan Ottocento/Novecento - Italiaanse kunst 1870-1910. Het is armoede, wanhoop en uitzichtloosheid, maar evengoed volksgeloof, moed en hoop. Naast paupers schilderde Repin even vrolijk de stadse bourgeoisie, die ijdel en hedonistisch was. De revolutie was toen nog veraf. Een tentoonstelling als deze is zelfs in Rusland nooit gemaakt en mag dus met recht uniek worden genoemd. De werken komen uit het Tretjakovmuseum in Moskou, het Russisch Museum in Sint Petersburg en het Radisjev Museum in Saratov, die ze koesteren als iconen. Ze worden voor het eerst uitgeleend en omdat er geen werk van Repin in Europese musea is te zien, is dit een overrompelende ervaring. Het is zeer voldragen werk van een kunstenaar die past in de Europese traditie en hoe Russisch de Russen hem ook vinden, ze moeten beseffen deel uit te maken van Europa. Het werk van Repin behoort tot het werelderfgoed en slaat een brug tussen oost en west, nog voor er sprake was van aardgasleidingen. Want zonder de toevoer van Russisch gas, aangekocht door de Gasunie, waren deze kunstwerken hier nooit gekomen.

Ilja Repin, het geheim van Rusland, nog tot 8 april in het Groninger Museum, tegenover Groningen Hoofdstation, behalve maandagen te zien van 10 tot 17 uur. Catalogus: 192 bladzijden, 22,50 euro. Hedendaagse neoclassicistische schilderijen van vijf kunstenaars uit Sint-Petersburg zijn gratis te bezichtigen in het hoofdkantoor van de Gasunie, er rijdt een eveneens kosteloos pendelbusje vanaf het museum. Ook zeer aanbevolen.

Hoe Russisch de Russen hem ook vinden, het werk van Repin behoort tot het werelderfgoed

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234