Zaterdag 08/08/2020

Nederland bouwt huizen als kastelen

Nederland bouwt ommuurde bastions die lijken op middeleeuwse kastelen. Haverleij, in de randstad van 's-Hertogenbosch, vormt de blikvanger van dat recente fenomeen. Op 225 hectare wei verrijzen daar binnen afzienbare tijd maar liefst negen kasteelgebouwen met als kroon een 'slot Haverleij'. Velderwoude, een van de châteaus aan de Maas, is ontworpen door de Antwerpse architect Jo Crepain. Het is momenteel in aanbouw.

's-Hertogenbosch / Van onze medewerker

Ward Daenen

In Haverleij worden duizend woningen gebouwd in de vorm van compacte kastelen die over het rivierenlandschap aan de Maas zijn verspreid. Momenteel is de randstad bij Den Bosch nog een enorme werf, maar de stijlvolle folder schotelt al een droomwereld voor, ver weg van de altijd meer gedigitaliseerde wereld. "Een oase van rust in een jachtig bestaan", lees je bij de plaatjes en voorts: "65 hectaren golfterrein met achttien holes en verder bos, riet en tuinen kondigen een aangename ambiance aan. Er komt een volwaardige basisschool, peuteropvang en naschoolse opvang in het slot Haverleij." Dit moet een attractief arcadia worden voor duizend keer een jan, jans en de kinderen.

"Voor de 80 woningen van Velderwoude heb ik de typologie van een kasteel gebruikt", licht Crepain toe. "Ik verwijs naar de plattegrond en de schikking van de woningen als kantelen. En ja, zodra de wagen in de ondergrondse garage staat, zul je midden in het bos wonen, zoals een kasteelheer." NRC Handelsblad nam het Nederlandse nieuwe kastelenfenomeen enkele maanden geleden onder de loep. "Middeleeuwse architectuur en stedenbouw zijn terug in Nederland. Steeds vaker duiken de laatste jaren nieuwe kastelen op", schreef de krant. Het nieuwe hoofdkantoor van de Middenstandsbank in de Amsterdamse Bijlmer zou in 1987 het startsein hebben gegeven, vanaf medio jaren negentig schieten nieuwe Nederlandse burchten als paddestoelen uit de grond. Om enkele voorbeelden te noemen: Helmond kreeg zijn Kasteel Noord in de vorm van een appartementscomplex, in Groningen verscheen De wolvenschans van de Luikse architect Charles Vandenhove en Jo Crepain ontwierp tien muurhuizen in het centrum van Amersfoort, die met hun twee ronde torentjes met puntdakjes en robuuste bakstenen muren echt oud lijken. Eindpunt van de historiserende trend is het kasteel van Aalmere, dat nu in aanbouw is. Daar wordt een 'echt' oud kasteel neergepoot, compleet met een donjon van 46 meter en omgeven door een slotgracht en kruidtuinen.

De bouw van een groot project als Haverleij past in de vierde Nota Ruimtelijke Ordening Extra, de 'Vinex'. Volgens die richtlijn moeten er tussen 1995 en 2015 maar liefst een miljoen nieuwe woningen worden gebouwd, het grootste deel in de Randstad. Dat betekent een opgave van 50.000 huizen per jaar, een veelvoud van wat er in België aan woningbouw wordt gerealiseerd. Er zijn verschillende redenen voor het feit dat heel Nederland zoekt naar een eigen huis. Het kwantitatieve woningtekort, waar Nederland lange tijd mee gekampt heeft, is nu een kwalitatief tekort geworden. Veel woningen blijken naar hedendaagse normen te krap. Tevens groeit de vraag naar woningen met het toenemen van het aantal een- en tweepersoonshuishoudens. Bovendien is het voor de Nederlanders fiscaal interessant om te bouwen of te kopen. De wetgeving maakt namelijk dat de intresten volledig recupereerbaar zijn. Ten slotte heeft Nederland sinds een jaar of tien ontdekt dat het een rijk land is.

"De zwarte sok van die calvinisten barst van het geld," zo zegt Crepain zelf, "dus Nederland bouwt als bezeten." Crepain verwijst aansluitend ook naar de opkomst van het postmodernisme in de Nederlandse architectuur: "Dit bouwen reageert ook op de Bijlmer. De Nederlanders werden geïdentificeerd met strakke en ongezellige architectuur. Als tegenreactie - de wereld is steeds actie en reactie - bouwt Nederland Kattenbroek. Een nieuw stadje vlak bij Amersfoort, ontworpen door de Indische stedenbouwkundige Ashok Bhalotra, vol geurtjes, kleurtjes en vormen (Crepain heeft voor Kattenbroek 200 woningen ontworpen, WD). Als straks de bomen volume krijgen, wordt dat een droomstadje: goed gepland, met veilige fietspaden, toffe scholen een leuk centrum en een ringlaan met water. De parken liggen op de juiste plaats en bushaltes op exacte afstanden. Als stedenbouwkundige kun je enkel dromen van zo'n opdracht."

Architect en stedenbouwkundige Sjoerd Soeters, die bekend werd met zijn extravagante circustheater in Zandvoort, heeft het plan voor de tien burchten in Haverleij bedacht. "Wij Nederlanders staan bekend om onze sobere en doelmatige architectuur", zegt de flamboyante Soeters in een gesprek met De Morgen. "Het van overheidswege opgelegde kale modernisme komt de Nederlanders evenwel uit de neus. Het is mijn persoonlijke doelstelling om verleidelijke en gevarieerde beelden te ontwikkelen voor het grote publiek, metaforen met de aantrekkingskracht en de herkenbaarheid van - inderdaad - een kasteel. Ik wil comfortabeler, rijker en associatiever bouwen dan mijn voorgangers. Jullie Belgen komen van een boerderette en willen naar een meer moderne architectuur. Bij ons loopt de weg omgekeerd en zo kruisen we elkaar misschien halverwege."

Voor Haverleij stelde de opdrachtgever castle-air voorop, maar voor het overige kregen de architecten veel vrijheid van Soeters. "Internationaal gerenommeerde architecten halen hun inspiratie uit de middeleeuwse burcht, het Franse château of het Engelse landhuis", lees ik in de folder. Jo Crepain? "Laat me een onderscheid maken tussen twee dingen. Ik vind het stedenbouwkundig een geniaal concept. De bebouwingsdichtheid in Haverleij is met vijf woningen per hectare zo laag dat elk huis gemakkelijk vrijstaand had kunnen zijn. Maar in plaats van de duizend woningen gelijkmatig over het landschap te verspreiden, concentreerde Soeters ze in negen kastelen en het Slot Haverleij, een vestingsstadje met 450 woningen. Zo ontstaat er ruimte om een park en een golfcourt aan te leggen.

"Stedenbouwkundig is dit een heel sterk concept, maar architecturaal vind ik het jammer dat er is aangedrongen op een historiserende architectuur, dat er gerefereerd moest worden. Ik denk dat het stedenbouwkundige idee evengoed gerealiseerd had kunnen worden met hedendaagse architectuur. Dat had ik eigenlijk liever gedaan."

Hedendaagse architectuur of niet, de informatievergaderingen zitten afgeladen vol en de woningen gaan als warme broodjes over de toonbank. Kasteel Velderwoude van Crepain en Zwaenenstede van Adolfo Natalini waren nog voor de eerste steenlegging uitverkocht. De prijs van een appartement varieert per kasteel: voor kasteel Velderwoude schommelt die tussen 400.000 gulden (7,3 miljoen frank) tot 1.400 000 (25,6 miljoen frank); die van Natalini liggen een stuk hoger. Dat zijn naar Nederlandse normen gemiddelde prijzen, drukt men mij bij de makelaar op het hart. Toch zullen het beslist geen armelui zijn die hier na de dagtaak tegen de golfbal komen meppen.

Zo komt stilaan de schaduwzijde van Haverleij in zicht. In de Haverleij-brochure is niet enkel sprake van rust, de vestingen bieden eveneens "exclusieve kasteelwoningen die hun bewoners een rijkdom aan comfort bieden. In deze sfeervolle omgeving komt het concept luxueus wonen volledig tot zijn recht." 's-Hertogenbosch is "van oudsher een ontmoetingsstad", wordt gesteld, maar er wordt even verder ook gepreciseerd: "Er komen géén sociale-koopwoningen." De tien kastelen, die doen denken aan de gated communities die Amerika al geruime tijd plagen, zullen een elitewijk vormen voor het bovenste segment van de huizenmarkt, subtiel en onzichtbaar afgeboord door een alarminstallatie. De binnenpleinen zijn in principe openbaar terrein, maar wie er niets te zoeken heeft, zal ze niet licht betreden. De bastions moeten letterlijk 'defensable spaces' worden, zoals Soeters schrijft. Alles wat het hart verlangt is in Haverleij aanwezig: een winkelcentrum, een recreatieruimte, een golfcourt, een crèche en een school. Behalve de wereld, want die is te complex.

www.haverleij.nl

Het vierde deel van 'Bouwplannen' leest u - uitzonderlijk - pas op donderdag: Adinda van Geystelen over over haar stage in Zwitserland, het nieuwe universiteitsgebouw van Ufsia en... haar liefde voor theater en dans.

De kasteelwijken zijn 'gated communities' voor het bovenste segment van de huizenmarkt

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234