Zondag 31/05/2020

'Nazi's maakten cruciale rekenfout bij ontwikkeling atoombom'

Van Japans kannibalisme tot Franse zelfgenoegzaamheid en Belgische dubbeldekkertjes: de Britse historicus Antony Beevor trapte in Den Haag de tournee af voor zijn standaardwerk over de laatste wereldbrand.

Het joodse vensterglas dat in de Kristallnacht in 1933 door de nazi's werd vernield, moest worden hersteld én terugbetaald in dure Belgische valuta. Nazileider Hermann Göring had geen goed woord over voor de inhalige Belgische leveranciers ervan. Alexander von Falkenhausen, die in België vanaf 1940 militair opperbevelhebber werd, deed zijn oorlogservaring reeds op in China, waar hij in 1937 de nationalist Tsjang Kai-Sjek broodnodig advies gaf in diens oorlog tegen de Japanners én tegen diens Chinese communistische tegenstander Mao. Het idee van een Joods thuisland in Palestina kwam uit de koker van nazi Adolf Eichmann, die later in Israël ter dood werd veroordeeld.

Het zijn maar enkele van de vele aparte weetjes die in De Tweede Wereldoorlog, het 900 pagina's dikke synthesewerk van Antony Beevor (°1946 ) over WO II, te lezen vallen. Het spectaculairst zijn allicht zijn onthullingen over Japans kannibalisme dat systematisch werd ingezet om de vijand de daver op het lijf te jagen én de eigen troepen goedkoop en smakelijk (mensen)vlees te bezorgen. "Ik denk dat het lekkerder was dan varkensvlees", zo citeert Beevor een van de daders. "Je moet de Japanse archieven eens proberen", had Hitlerbiograaf Ian Kershaw zich ooit tegen Beevor laten ontvallen. Heel wat archiefmateriaal was gelukkig ook te vinden in Amerika en Beevor kreeg eveneens hulp van jonge, Japanse historici die het taboe van Japans oorlogskannibalisme niet langer onder de mat wensten te vegen.

Hij is er zeker van: "De Tweede Wereldoorlog is overal. Je kunt er niet aan ontsnappen. Geen enkele oorlog vroeg om zoveel morele keuzes te maken." Daarom blijft die oorlog ook vandaag nog de jongeren boeien, vermoedt Beevor. Zelf is hij zoon van een militair: "Mijn vader was hoofd van de speciale operaties in Italië en toegevoegd aan de staf van generaal Harold Alexander. Hij kon en wou tegenover mij weinig kwijt over zijn oorlogsbelevenissen. Misschien dat ik daardoor zo gefascineerd was door die oorlog."

De grote verdienste van dit weergaloze epos over "de grootste door mensen veroorzaakte ramp in de geschiedenis" is de mengeling van grote verbanden én kleine maar o zo significante details. De Tweede Wereldoorlog neemt het begrip wereldoorlog eindelijk ernstig. Beevor schrijft een expliciet globaal verhaal waarin de oorlogshandelingen op de diverse werelddelen aan elkaar worden gelinkt.

Is Hitler vandaag nog denkbaar?

Antony Beevor: "Er lopen vandaag gelukkig geen Hitlers in ons midden rond en ook ideologisch zijn er geen concurrerende partners meer, zoals fascisme en communisme, die elkaar naar het leven staan. Maar je moet altijd oppassen met het maken van vergelijkingen tussen vandaag en gisteren, wat personen of situaties betreft. De Britse eerste minister Anthony Eden trok in de jaren 50 ook een parallel tussen de Egyptische president Abdel Nasser en Hitler en stortte Engeland uiteindelijk in het uitzichtloze conflict over het Suezkanaal. George Bush vergeleek 9/11 met Pearl Harbour alsof Amerika op voet van oorlog stond met een andere staat terwijl Al Qaida een veiligheidsprobleem is. Ook zijn vergelijking tussen Sadam Hoessein en Hitler was erg ongelukkig. De Amerikanen werden het slachtoffer van hun idealisme eerder dan van hun zucht naar olie, zoals die in Hitlers Ruslandcampagne wél een grote rol speelde. De Amerikanen geloofden in alle ernst dat door Irak te democratiseren ook de andere landen in de regio democratisch zouden kunnen worden. Dat soort van dominotheorie zagen de Amerikanen ook in het werk in Vietnam, dat ze binnenvielen omdat ze toen bevreesd waren dat Vietnam zijn buren met zijn communistische ziekte zou aansteken."

Samuel Huntington meende dat een 'botsing der beschavingen' voor een nieuw mondiaal conflict zou kunnen zorgen.

"Een dergelijke clash lijkt me niet erg waarschijnlijk. Ik ben eerder bezorgd dat China op een burgeroorlog zou kunnen afstevenen als de economie er binnenkort niet langer boomt. Enkele weken geleden was er een serieus marine-incident in de Zuid-Chinese Zee met de Filippijnen. Ook oorlogsschermutselingen op zee met Vietnam staan in de sterren geschreven. De Chinese marine is trouwens een staat in de staat en er wordt enorm in geïnvesteerd. Amerikanen zijn vandaag weinig geïnteresseerd in Europa maar des te meer in wat er gebeurt in China en rond de Zuid-Chinese Zee. Dat zegt genoeg."

Ontluisterend toch hoe snel de Fransen - en de Belgen - het onderspit dolven in mei 1940 bij de Duitse invasie?

"De Fransen waren veel te stroef. De Russische maarschalk Georgi Zjoekov had al in 1935 voorspeld dat de Franse troepen bij een eventuele oorlog geen partij zouden zijn omdat ze veel te centralistisch werden geleid én op een totaal ouderwetse manier. Toen de Duitsers met hun tanks in de fameuze Blitzkrieg in twee weken tijd over de Fransen walsten, bleken de Fransen zelfs niet over radiocommunicatie te beschikken. Ook de Belgische luchtmacht moest het met tweedekkertjes uit de Eerste Wereldoorlog zien te rooien tegen de hoogtechnologische Messerschmitts en stuka's van de nazi's.

"Fransen hebben vandaag nog altijd een gedateerde mentaliteit die baadt in de grandeur van vroeger. De nieuwe president François Hollande pleit ervoor om te deglobaliseren. Alsof je de klok zou kunnen terugdraaien. Ga je opnieuw tolbarrières installeren tussen landen? Je kunt de uitvinding van het internet toch niet ongedaan maken? Het doet me denken aan de reactie van de Parijse intellectuelen na de bevrijding in 1945. Zij hadden het over de dwingende kracht van ideeën die de vuile macht van het geld en het kapitalisme ongedaan zou kunnen maken. De Fransen dachten in 1914 ook dat het elan van hun manschappen en bajonetten de zware artillerietechnologie van de Duitsers wel klein zouden krijgen."

Had Hitler de oorlog kunnen winnen?

Antony Beevor: "Indien Winston Churchill op het einde van mei 1940 niet zo vastberaden was geweest om toch oorlog te voeren met Hitler, had Hitler misschien de oorlog kunnen winnen. Er waren in Engeland genoeg verzoenende stemmen, zoals die van Lord Halifax, om een akkoord te sluiten met Hitler. Churchill weigerde resoluut elke onderhandeling met de vijand. Indien Engeland toen niet op oorlogskoers was geraakt en zich bijvoorbeeld had laten ontwapenen, dan was Amerika allicht ook nooit op ramkoers gekomen met de nazi's. Je kunt natuurlijk allerlei hypothetische gedachteoefeningen maken: gesteld dat Hitler iets vroeger aan zijn Russische campagne was begonnen, zoals oorspronkelijk gepland, dan had hij allicht nog voor de vrieskou Moskou kunnen innemen. Alhoewel, zelfs in dat geval vermoed ik dat Stalin zich niet had overgegeven. Hitler werd uiteindelijk het slachtoffer van zijn eigen overmoed."

Nooit geweten dat VS-president Teddy Roosevelt al op het moment van de Japanse raid op Pearl Harbour bezig was met het ontwikkelen van een atoombom.

"De Engelsen waren al begonnen met het atoombomproject voordat de Amerikanen het in december 1941 hebben overgenomen. Er zijn ook diverse Britse wetenschappers die in de VS verder zijn gaan werken aan het ontwikkelen van die bom in het Manhattanproject."

Indien de oorlog drie maanden langer had geduurd, hadden de nazi's dan de atoombom kunnen inzetten?

"Ja. De naziwetenschappers maakten een cruciale fout in het berekenen van de kritische massa die nodig was voor het aanmaken van een atoombom. Zij dachten dat een atoombom minstens zo groot als een huis moest zijn, wilde ze een ontploffing kunnen veroorzaken. Ze hadden er dus geen flauw benul van dat een kleine lading volstond. Hitler was het idee van een atoombom trouwens helemaal niet genegen en geloofde meer in klassieke oorlogsvoering met tanks en vooral vliegtuigen."

Het Japanse oorlogsgeweld was mogelijk nog erger dan het nazistische?

"De Japanse furie was het equivalent van de Spaanse furie die jullie in de lage landen hebben meegemaakt in de zestiende eeuw. De geallieerde legers, of het nu Amerikanen waren of Nederlanders, waren zo geschrokken van hun onmenselijke wreedheden dat ze niet wisten wat ervan te denken, laat staan dat ze er adequaat op konden reageren. Japanse soldaten werden in hun opleiding bewust ontmenselijkt. In dictaturen, zoals Japan of nazi-Duitsland, werden de soldaten helemaal anders getraind dan in democratische landen, zoals Engeland, België en Amerika. En gelukkig maar. Democratische landen hebben het voordeel dat ze flexibeler zijn en meer nadruk leggen op vernieuwing en initiatief, dus ook op het gebied van het ontwikkelen van wapentechnologie."

De Europese Unie heeft ons behoed voor een nieuwe, vergelijkbare catastrofe?

"Het is onzin om te beweren dat de constructie van de EU diende om een nieuwe wereldoorlog te belemmeren. Het is dankzij de democratische substantie van de verschillende lidstaten, en niet dankzij de EU, dat Europa sinds 1945 geen grote oorlog meer heeft meegemaakt. Het is een waarheid als een koe dat alleen democratieën nu eenmaal nooit oorlog met elkaar zullen voeren. Het is precies door een te snelle uitbreiding van de EU dat het democratische gehalte in de lidstaten vandaag onder druk komt en het monster van het extremistische nationalisme weer de kop opsteekt. Daarom is het heel gevaarlijk om meer gewicht te leggen bij de EU, want dan gaan die nationalistische tegenkrachten nog sterker worden, zoals in de jaren 30 voor het uitbreken van de oorlog."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234