Vrijdag 20/09/2019

Cyberveiligheid

NAVO voert vanuit Letland digitale oorlog om ‘de waarheid’

Een pedofilienetwerk rond Hillary Clinton en een ontplofte chemische fabriek in Louisiana: twee staaltjes van fake news die door de overheid van president Poetin gefabriceerd of ten minste moedwillig verspreid werden.  Beeld Getty Images

Techreuzen zoals Facebook en Twitter doen nog steeds te weinig om desinformatiecampagnes tegen te houden. Het internet blijft volgens een speciaal NAVO-centrum een speeltuin voor vrijbuiters die de waarheid voetje willen lichten. ‘Bij de Europese verkiezingen waren zeker gaten die misbruikt konden worden.’

Hillary Clinton was de spilfiguur in een pedofilienetwerk dat opereerde vanuit pizzarestaurant Comedy Ping Pong in Washington. De Amerikaanse inlichtingendienst CIA heeft het aidsvirus zelfs ontwikkeld als biologisch wapen en ingezet als middel tegen homoseksuelen. En in 2014 was er een explosie in een chemische fabriek in Louisiana. Op het internet is het niet ver zoeken naar bewijsmateriaal voor die verhalen, ook al zijn ze alledrie 100 procent gefingeerd.

De theorie over aids en de CIA was een verzinsel van de KGB, de Russische geheime dienst. De desinformatiecampagne staat bekend als operatie ‘Infektion’, de officiële naam was ‘Denver’. Duizenden Amerikanen geloven nog steeds in de complottheorie, zelfs al is met officiële documenten aantoonbaar dat het om een leugen gaat. Ook het Pizzagate-schandaal rond Hillary Clinton, dat in 2016 verspreid raakte, is gebakken lucht. En toch geloven duizenden mensen erin, net zoals bij de chemische explosie in Louisiana.

Volgens Janis Sarts gaat het bij dat laatste verhaal om bewuste manipulatie vanuit Rusland. “Ik denk dat dit een experiment was. De lessen die hieruit getrokken werden, hebben de Russische tactieken vormgegeven voor het beïnvloeden van de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2016.” De Let Sarts is directeur van het NAVO-centrum voor Strategische Communicatie in Riga. Hier onderzoeken experts van over heel Europa hoe buitenlandse mogendheden – lees: Rusland – via online beïnvloeding en gericht fake news de barsten in de Europese samenlevingen proberen uit te buiten.

De verzonnen ramp in Lousiana zit vol snoepgoed voor mensen die sowieso al wantrouwig staan tegenover de media en de overheid: het gerucht gaat dat de regering het incident in de doofpot heeft gestoken, of dat Islamitische Staat de aanslag had opgeëist. Het verhaal kon zich razendsnel verspreiden via valse berichten en videos op Twitter, Facebook en YouTube.

Europese verkiezingen

Dat Rusland zich via gerichte online desinformatie mengde in de Amerikaanse verkiezingscampagne, is intussen bekend. Maar ook in Europa woedt volop een oorlog om de waarheid. Het is geen toeval dat het NAVO-centrum in Letland gevestigd is: al jaren komen er vanuit Moskou en aan het Kremlin gelieerde organisaties verwoede pogingen om de etnische Russen in Letland te beïnvloeden en hun ressentiment tegenover de etnische Letten te vergroten. 

Het zou wellicht naïef zijn om te denken dat er bij de recentste Europese verkiezingen geen gelijkaardige operaties gebeurden. “Het is speculeren, want we hebben de data niet om dit te onderzoeken”, zegt Sarts. “Dat moeten de bedrijven achter de socialemediaplatformen doen. Maar er waren zeker gaten die misbruikt konden worden, ja. Veel meer kan ik voorlopig niet zeggen, want we zijn nog bezig alles te analyseren.”

Die analyse is ten dele nattevingerwerk. Van alle grote internetplatformen is Twitter eigenlijk het enige waarop de onderzoekers van het NAVO-centrum hun vermoedens uitgebreid kunnen testen. De resultaten zijn onthutsend. Onderzoeker Rolf Fredheim monitort al geruime tijd tweets in het Russisch over de NAVO-aanwezigheid in de Baltische staten. Tussen mei en juli dit jaar werd 55 procent van al die tweets verspreid door bots: accounts die automatisch berichten delen en verspreiden zonder tussenkomst van een mens. In meer dan de helft van de gevallen ging het dus om doorgestoken kaart, alsof duizenden megafoons niets anders doen dan dezelfde boodschap steeds weer als een papegaai te herhalen. 

“Twitter zegt dat bots geen probleem meer zijn. Onze data suggereren iets anders,” zegt Fredheim: bots hebben nog steeds vrij spel. “Als wij de valse berichten kunnen spotten, dan Twitter ook.”

Interne keuken van sociale media

Deel van het probleem is dat internetbedrijven geen reden hebben om zwaar uit te halen naar gebruikers die de algoritmen misbruiken. De beurswaarde van een bedrijf als Twitter is grotendeels gebaseerd op de aanwas van nieuwe gebruikers en de hoeveelheid berichten die gebruikers delen. Wanneer een bot gerapporteerd wordt, kan die gemiddeld nog 5.000 tot 6.000 berichten de ether insturen voor het account daadwerkelijk verwijderd wordt, schat Fredheim. 

In een experiment betaalden de onderzoekers voor duizenden valse likes en tientallen commentaren die verschenen bij een bericht van Amerikaans senator Chuck Grassley. Toen ze daarna de valse interactie zelf signaleerden bij Instagram, duurde het verschillende dagen voor die weggehaald werd. Op Facebook duurde het liefst anderhalve week. Voor amper 18 dollar (16 euro) konden de onderzoekers dagenlang hun valse berichten online hebben. Een speeltuin voor wie écht slechte bedoelingen – en geld – heeft. 

Vroeg of laat zullen sociale media dan ook inzage moeten bieden in hun interne keuken, zegt Sarts. Zoals financiële regulatoren kunnen meekijken in private bankrekeningen, zo zullen internetgiganten moeten kunnen aantonen dat ze fraude hard aanpakken. “De techreuzen zijn in het verleden zeker niet eerlijk geweest over wat er echt gebeurt op hun platformen. Zonder gebalanceerde regulering zal het heel lastig worden om een goed democratisch proces en faire verkiezingen te garanderen. Dat alles staat hier op het spel.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234