Woensdag 01/12/2021

Naar een boekenbeurs zonder uitgevers?

Uitgevers Hugo Franssen en Jos Hennes stellen ,enigszins ironisch, vast dat de markt het ware, het schone en het goede dicteert. Dat geldt zowel voor waspoeders als voor boeken. Die tendens wordt enkel versterkt door internet. Internet zou het aanbod en de beschikbaarheid van de producten verbeteren, maar het tegendeel is waar: we zien steeds meer bedrijven fuseren en slechts de grootste overleven.

De leiding van Reed Elsevier, het grootste uitgeefconcern in het Nederlandse taalgebied, werd onlangs overgenomen door een tweespan dat respectievelijk van wasmiddelengigant Procter & Gamble en van Unilever overkwam. Het lijkt een fait divers, maar het is een stap in een ontwikkeling die de legendarische New Yorkse uitgever André Schiffrin beschrijft in zijn boek L'édition sans éditeurs: de monopolisering van het boekenvak. De hallucinante eigen ervaring in Pantheon Books is Schiffrins uitgangspunt om duidelijk te maken hoe de eigen cultuur van elk huis verdween om plaats te maken voor de eenparige wil bestsellers te maken met de steun van de media van het concern. Schiffrin besluit dat het uitgeven van kwaliteitsliteratuur en van menswetenschappen in zeer korte tijd veroordeeld is. "Het toezicht op de verspreiding van ideeën valt oneindig veel strakker uit dan men in een democratische maatschappij voor mogelijk hield. De behoefte aan debat en aan uitwisseling van ideeën, toch de kern van de democratie, komt in botsing met de almaar rabiatere aanspraken op totale winst." Ook bij ons gaat het dus die kant uit. Toen Oxfam-Wereldwinkels in 1979 in de boot van Het Andere Boek stapte, was het boekenlandschap er een waarin honderd bloemen bloeiden: kleine en grote uitgeverijen, ieder met eigen profiel en ideeëngoed. Het Andere Boek wilde van de boeken die zich moeiden met de wereld, in de eerste plaats non-fictie maar ook literatuur, één slagorde maken. 1979 was ook het jaar waarin onze uitgeverij professioneel ging. Er is sindsdien veel veranderd. Ook bij ons is het boek hoofdzakelijk in handen van grootindustriëlen, handelend in bedrukt papier, zoals Jeroen Brouwers zei. De namen van oude vertrouwde uitgeverijen, die de bezoeker op de boekenbeurs zal terugvinden, dienen soms alleen maar om die realiteit te verbergen. . Het is geen toeval dat in ons taalgebied de jaarafzet van het algemene boek sinds 1997 in aantal boeken met een vijfde is gedaald. (Boekblad 18/08/00) Het is ook geen toeval dat in het jaar dat Het Andere Boek van start ging Antwerpen nog 140 boekverkooppunten telde, terwijl je vandaag boekhandels als De Groene Waterman nog maar mondjesmaat terugvindt. Een uitgeverij is het tegendeel van de propagandist, van de ideoloog, zo wil het het zelfbeeld. Maar men vergist zich. Wat doorgaat voor 'a-ideologisch' hanteert net zo goed een ideologie, namelijk die van de markt. De markt dicteert het ware, het schone, het goede: zowel voor waspoeders als voor boeken. Internet versterkt die tendens. "Internet zou het aanbod en de beschikbaarheid van de producten verbeteren, en wat zie je: concentraties als vanouds, slechts de grote bedrijven overleven." (Editoriaal van Boekblad, 10/8/00) Dé grote gebeurtenis is een megafusie: America On Line gaat samen met mediaconcern Time Warner. Het grootste mediaconcern ter wereld gaat samen met de grootste internetprovider met meer dan twintig miljoen abonnees in vijftien landen. Het gaat om de grootste overname uit de wereldgeschiedenis: AOL koopt de aandelen Time Warner in een aandelenuitwisseling waarmee het onvoorstelbare bedrag van 357 miljard dollar is gemoeid, véél meer dan het bnp van België. De provider en zijn dochterondernemingen bieden portalen en doorklikmogelijkheden zodat Time Warner-bedrijven onder meer video's, muziek en boeken rechtstreeks kunnen aanbieden. Via AOL heeft het concern dus toegang tot allerlei e-commerceactiviteiten die vaak al zijn toegerust met de nieuwste one click-technologie om het voor de ingelogde abonnees makkelijk te maken snel gehoor te geven aan koopimpulsen. Grote mediaconcerns investeren in consumentgerichte internetexploitatie. Andersom hebben de snelgroeiende internetbedrijven behoefte aan content (teksten, muziek en beeld) om hun service uit te breiden. Megafusies zijn het gevolg. Er wordt gesproken over de overname van Disney door Yahoo en over een fusie Bertelsmann-Sony. Het beeld van de uitgever als homo universalis die liever aan boeken denkt dan aan winst, is sleets geraakt. Hij is opgevolgd door makelaars in content die zich alleen nog in de aard van de koopwaar onderscheiden van handelaren in, zeg, Omo en Persil. Uit Zuid-Afrika kwam dit jaar Antjie Krog naar Het Andere Boek. Behalve een voortreffelijke dichteres is zij ook een getuige van de vergaderingen van de Waarheidscommissie. Over de manier waarop Zuid-Afrika de wonden van het verleden likt, schreef Krog Country of my skull, waarvan de Nederlandse vertaling op Het Andere Boek werd voorgesteld. Adriaan Van Dis schreef dat dat boek hem lamgeslagen heeft en Gie Goris van Wereldwijd zei dat het hem tot tranen toe ontroerde. In vervlogen jaren zou Antjie Krog gekoesterd en geknuffeld zijn in Het Andere Boek, nu minder. Wie zal er tegenover het dominante betoog, dat zo unaniem lijkt, nog een andere stem laten horen? Misschien ligt de hoop wel in de logica van de (boeken)markt zelf. Als Schiffrin gelijk heeft (en hij heeft gelijk), dat die logica uitloopt op steeds grotere oplages voor steeds minder titels en zo de boekenconcerns in het zelfgegraven graf zal doen tuimelen, dan worden de onderste etages, waar niet alleen de kleine oplages huizen maar waar ook de beer tekeer gaat, vrijer. Maar voordat daar ooit het grote vrijheidsfeest losbreekt, mensen, koop een boek zoals dat van Krog of van Schiffrin of van Kruithof... Een boek waarvan de leerrijke ontnuchtering hardnekkiger kan uitvallen dan het hoera dat ook dit jaar ongetwijfeld weer uit het overvolle Antwerpse Bouwcentrum zal aanwaaien.

Het zogenaamde 'spel van de markt' is volgens Schiffrin in feite een gemoderniseerde censuurinstantie

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234