Vrijdag 30/10/2020

Naar de diepste geheimen van de Noordzee

Voor de kust van Colombia werd deze week het wrak van het Spaanse galjoen San José ontdekt, driehonderd jaar oud en volgestouwd met goud en zilver. Ook de Noordzee is een scheepskerkhof. Maar: 'Verder dan een Romeinse amfoor komen we voorlopig niet.'

Bij de maritieme archeologen van het agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse Overheid, acht hoog bij het Brusselse Noordstation, hangt een kaart van de Noordzee. Ze is opgedeeld in zones. Overal staan cijfers en ook de afkorting 'wk' valt op.

"Dat zijn de vindplekken van wrakken", zegt Ine Demerre. "Elk wrak wordt op deze kaart gelokaliseerd." Samen met Sven Van Haelst onderzoekt Demerre de geschiedenis van de Noordzee. Allebei zeggen ze dat het een kinderdroom is die uitkomt, maar ook dat hun job te vaak met schattenjagerij wordt verward.

Ook deze week weer, na de vondst van de San José voor de kust van Colombia. Het Spaanse galjoen is meer dan driehonderd jaar oud en zou een schat van goud, zilver en edelstenen bevatten die miljarden waard is.

"Dit is de grootste archeologische ontdekking ooit", zei de Colombiaanse president Juan Manuel Santos. "De belangrijkste vondst in de menselijke geschiedenis. Een gebeurtenis zonder voorgaande voor ons land."

Ine Demerre en Sven Van Haelst lachen zachtjes. Ze hebben alle nieuwsberichten over de San José aandachtig gelezen, zeggen ze, maar willen benadrukken dat zij vooral in de wetenschappelijke waarde van scheepswrakken zijn geïnteresseerd.

Sven: "We krijgen die vraag dikwijls, ook van toeschouwers tijdens operaties: 'En, al veel schatten gevonden?'"

Ine: "De mythe rond een gezonken schip is natuurlijk groter dan rond een vondst op land. Piraten, schepen vol kostbaarheden die de oceanen doorkruisen: dat spreekt tot de verbeelding."

Sven: "Met goud of zilver zijn wij eigenlijk niet zo bezig."

Ine: "Nieuwe informatie over vroeger: dat is voor ons een schat."

Geplunderde wrakken

Sven: "Schatten trekken ook schattenjagers aan die het erfgoed beschadigen. Zelfs de wrakken in de Noordzee worden geplunderd. Met de nieuwe wetgeving is dat nu verboden, maar toch zijn er hoogstwaarschijnlijk nog veel wrakduikers die vondsten mee naar huis nemen. Dat is jammer voor ons. Hoe meer puzzelstukken verdwijnen, hoe moeilijker wij de puzzel kunnen leggen."

Ine: "Er liggen in de Noordzee vooral veel wrakken uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog. Daar zit koper op, enorm gegeerd de laatste jaren. Of ze duiken naar souvenirs voor op hun schouw."

De Noordzee, net als de Caribische Zee waar deze week de San José werd gevonden, is een verzonken kerkhof. De bodem van schelpjes en zand houdt de scheepvaart een spiegel voor.

Ine: "Doorheen de geschiedenis is de Noordzee altijd druk bevaren. Dat is een van de redenen waarom er zo veel wrakken liggen. Er zijn ook oorlogen geweest, met mijnenvelden. Onze zandbanken zijn bovendien erg verraderlijk."

Sven: "En het weer kan snel omslaan. Dat speelt ook mee."

Ine: "Het is in de Noordzee veel moeilijker duiken dan in de Cariben. Het zicht onder water is veel troebeler, alsof je in de mist zit. Dat heeft met de bodem te maken, de stroming, de golven. De temperatuur is ook lager dan in Colombia."

Sven: "In onze databank zitten momenteel 361 posities. 290 daarvan zijn met zekerheid scheepswraksites. 228 wrakken zijn al geïdentificeerd, 62 niet. Meer dan 90 procent van de wrakken dateert uit de 20ste eeuw, vooral uit de twee wereldoorlogen. Belgische, Franse, Duitse, Amerikaanse, Britse, Deense, Griekse, Zwitserse, maar ook Panamese schepen. Een staatsschip blijft te allen tijde eigendom van de staat. Zodra je een onderzoek wilt doen, moet je toestemming aan dat land vragen."

Ine: "Gelukkig verlopen die contacten meestal vlot."

Sven: "Men wordt wel steeds gevoeliger voor oorlogsgraven op de zeebodem."

Ine: "Met de Wakeful bijvoorbeeld, een Britse destroyer, zijn na Operatie Dynamo in 1940 ook zevenhonderd soldaten verdronken. Elk wrak kan een verhaal opleveren."

Hollandse inboedel

Sven: "Na 2000 is er niet veel meer bijgekomen. Recent gezonken schepen, zoals de Flinterstar voor de haven van Zeebrugge, worden meestal gelicht."

Ine: "Tenzij de oudere wrakken een gevaarlijke obstructie voor de scheepvaart vormen, laten we ze op de bodem liggen. Ze liggen daar het beste: stabiel, weinig zuurstof, in de tijd bevroren."

Sven: "Het oudste tot nu toe gekende wrak in de Noordzee dateert uit de 16de eeuw. Het is nog niet geïdentificeerd, er zijn nog te veel onzekerheden."

Ine: "Een ander houten wrak werd ook al intensief bestudeerd. De inboedel is Hollands en 18de-eeuws. Daarom dachten we dat het om een schip van de Verenigde Oost-Indische Compagnie ging. Voorlopig hebben we helaas nog nergens de vermelding VOC gevonden."

Sven: "Van het schip dat de aanleiding voor dit gesprek is, wist men dat er kanonnen aan boord waren met daarop duidelijke merktekens. Dat maakt de identificatie veel gemakkelijker."

De San José werd als heilige graal omschreven. Als pronkstuk van de scheepswrakken. Heeft de Noordzee ook zijn San José?

Ine: "Eén specifiek schip? Nee."

Sven: "Er zijn wel al Romeinse amforen gevonden. Er moeten dus zeker Romeinse wrakken in de Noordzee liggen die veel informatie over de handel met Britannia in de Romeinse tijd kunnen bieden. En zeker niet te vergeten: de prehistorie. In de IJstijden stond de Noordzee tot honderd meter lager dan nu en werd het gebied door de toenmalige mens bewoond.

"In Nederland heeft men bij de uitbreiding van de Rotterdamse haven veel informatie over de prehistorie uit de zeebodem gehaald. In Engeland zijn er bij grindwinning op zee ook al grote vuistbijlen in silex gevonden. Bij ons is over die periode voorlopig nog maar weinig geweten."

Suske en Wiske

Alles begint bij de jeugd. Ook de fascinatie voor vroeger van Demerre en Van Haelst.

Sven: "Als jongetje woonde ik vlak bij het oude stadscentrum van Maaseik. We hadden een grote tuin en daar vond ik altijd van alles. Dingen die buiten de stadswallen waren gegooid, bij het kuisen van de straten. Daar is mijn voorliefde voor oude objecten ontstaan, verder gestimuleerd door de strips van Suske en Wiske of De Rode Ridder waar je vaak scheepswrakken en onderwatertaferelen zag of de tv-documentaires van Jacques-Yves Cousteau. Later werd duiken mijn hobby en kon ik beide interesses verbinden."

Ine: "Ik wist al in de lagere school dat ik archeoloog wilde worden. Ik ben opgegroeid in Nieuwpoort en groef graag putten in onze tuin, waar ik net als Sven van alles vond. De meest banale rommel deed mijn fantasie op hol slaan. Bij fragmenten van een begraven kolenkit bijvoorbeeld dacht ik meteen aan een neergestort oorlogsvliegtuig. Het verhaal van de gewone mens in de grond lezen, dat wou ik, niet alleen dat van koningen en koninginnen."

De San José, begin achttiende eeuw deel van de vloot van Filips V, gaf deze week bijna aanleiding tot een diplomatiek conflict. De Spaanse regering claimde het wrak, op basis van een Unesco- verdrag over onderwatererfgoed. Colombia antwoordde dat het schip en de bijbehorende schat haar patrimonium is.

Het toont de kracht van de geschiedenis. De breekbaarheid van de archeologie.

"Een archeologische opgraving is een vernietigende job", zegt Ine Demerre. "Je kunt maar één keer opgraven en onderzoeken. Zowel onder water als op land. Als een wrak niet bedreigd is, laat je het beter gewoon liggen waar het al eeuwen lag."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234