Woensdag 07/12/2022

AnalyseOorlog in Oekraïne

Na weken gepalaver is het Atoomagentschap op weg naar kerncentrale Zaporizja: hoe gevaarlijk is de situatie daar?

Een Russische militair bewaakt de kerncentrale van Zaporizja. Die wordt bezet door de Russen, maar er werken nog steeds Oekraïners. Beeld AP
Een Russische militair bewaakt de kerncentrale van Zaporizja. Die wordt bezet door de Russen, maar er werken nog steeds Oekraïners.Beeld AP

Na weken gepalaver is het zover: een team van het Internationaal Atoomagentschap is onderweg naar de kerncentrale van Zaporizja in Oekraïne. Kan het de explosieve situatie ontmijnen?

Bruno Struys

Hoe gevaarlijk is de situatie in Zaporizja?

De grootste kerncentrale van Europa bevindt zich op de frontlijn in Oekraïne, er zijn voortdurend gevechten in de omgeving. Volgens Oekraïne vuurt het Russische leger vanop de site van de kerncentrale, die sinds maart in handen van Rusland is. Afgelopen nacht werd zo nog de vlakbij gelegen stad Enerhodar getroffen. Rusland zegt dan weer dat Oekraïne de centrale bestookt.

De reactoren zijn gebouwd uit gewapend beton dat rechtstreekse aanvallen moet weerstaan, maar menselijke fouten of schade aan andere delen van de infrastructuur zouden toch een ramp kunnen veroorzaken.

Vorige week moest de centrale losgekoppeld worden van het stroomnet, nadat brand uitgebroken was. Dat is zeer risicovol, want dan is de koeling van de centrale enkel nog gegarandeerd door dieselgeneratoren. Als die het hadden laten afweten, was kernsmelting nog moeilijk af te wenden geweest.

Wat gaat het atoomagentschap doen in Zaporizja?

Een team van veertien experts van het Internationaal Atoomagentschap IAEA is onderweg, onder wie directeur Rafael Grossi zelf. De Missie voor Steun en Bijstand van het IAEA aan Zaporizja, in het Engels afgekort als ISAMZ, heeft vier doelen vooropgesteld. Ze zal de fysieke schade aan de infrastructuur onderzoeken, de veiligheidssystemen nakijken en bekijken of het personeel nog in voldoende goede omstandigheden kan werken. Het zijn nog altijd Oekraïners die de centrale draaiende houden, al zwaaien Russische militairen er de plak. Tot slot zal het IAEA ook nagaan of nucleair materiaal alleen voor vreedzame doeleinden wordt gebruikt.

Waarom duurde het zo lang?

Al sinds het begin van deze maand waarschuwt het atoomagentschap dat het risico op een kernramp ‘zeer reëel’ is. Toen waren bij gevechten hoogspanningskabels, stralingsdetectoren en een opslagplaats voor brandstof geraakt. De gevechten rond de centrale zijn sindsdien niet gestopt. Oekraïne en Rusland geven elkaar de schuld. Internationale organisaties dringen erop aan alle Russische militairen te verwijderen van de site om het gevaar van een kernramp te verkleinen.

Al op 11 augustus vroeg Grossi in de VN-Veiligheidsraad om een team van het atoomagentschap toegang te geven tot de kerncentrale. Gezien de ligging op de frontlijn had het de toestemming nodig van beide strijdende partijen om ter plekke te geraken. Publiek zei zowel Oekraïne als Rusland vragende partij te zijn voor zo’n missie van het IAEA, maar in werkelijkheid waren er meerdere diplomatieke obstakels.

Oekraïne vreest dat zo’n missie een bevestiging kan vormen van de Russische controle over de centrale. De pro-Russische Oekraïner die door Rusland is aangesteld als hoofd van deze regio, Jevgeni Balitski, zei dan weer op televisie dat hij weinig van deze missie verwacht, omdat volgens hem het IAEA “in de zak” van de Verenigde Staten zit.

Waarom was het zo moeilijk om het team samen te stellen?

Het was op eieren lopen voor Grossi om een evenwichtig team samen te stellen. Naast hemzelf reizen nog dertien experts mee. Die moesten afkomstig zijn uit bevriende landen van Oekraïne, zoals Polen en Litouwen, en anderzijds uit landen die bij Rusland aanleunen, zoals Servië en China.

Volgens The New York Times zijn er verder experts uit Albanië, Frankrijk, Italië, Jordanië, Mexico en Noord-Macedonië. Het gaat uiteindelijk om dertien mannen en één vrouw, Lydie Evrard. De Française is Grossi’s adjunct-directeur, ze trok eerder dit jaar al naar de omgeving van de kerncentrale van Tsjernobyl voor stralingsmetingen.

Satellietbeelden tonen hoe rook oprijst uit de kerncentrale van Zaporizja, waar vorige week brand uitbrak.  Beeld AP
Satellietbeelden tonen hoe rook oprijst uit de kerncentrale van Zaporizja, waar vorige week brand uitbrak.Beeld AP

In communicatie aan De Morgen benadrukt het IAEA dat de missieleden niet hun landen vertegenwoordigen, maar wel het agentschap. “Ze zijn tewerkgesteld bij het IAEA en geselecteerd op basis van hun expertise”, zegt een woordvoerder.

Het team moet “ergens deze week” ter plaatse geraken, aldus Grossi. Een woordvoerder van het Kremlin garandeert dat Russische troepen de veiligheid zullen verzekeren in de zones die Rusland controleert. De Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken waarschuwde dat dit “de moeilijkste missie” zal zijn in de geschiedenis van het atoomagentschap.

Waarom is de kerncentrale zo belangrijk?

De kerncentrale van Zaporizja is een van de grootste ter wereld. Het gaat om een cluster van zes reactoren, die elk 950 megawatt opwekken. De centrale kan in stroom voorzien voor 4 miljoen huishoudens. “Eigenlijk bedienen de Russen de elektriciteitsschakelaar van een groot deel van Oekraïne”, zei oud-kolonel Roger Housen eerder in De Morgen over de risico’s in Zaporizja.

Volgens Oekraïne is het Ruslands bedoeling de kerncentrale los te koppelen van het Oekraïense net en aan te sluiten op het Russische, op de Krim. De fabriek is ook van strategisch belang door haar ligging. Ze bevindt zich aan de oevers van de Dnjepr, op ongeveer 200 kilometer van de Krim.

Rusland gebruikt de centrale ook als schild tegen een eventuele Oekraïense poging om het gebied weer in te nemen. Er zouden zich honderden Russische soldaten op de site bevinden en er doken al meermaals beelden op van Russische militaire voertuigen in de turbinehal van de centrale. “Stralingschantage”, noemt Oekraïens president Zelensky dat. Hij eist sancties tegen het Russische kernenergiebedrijf Rosatom.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234