Zondag 08/12/2019

Na 'May Day' volgt tocht door mijnenveld

Negen maanden nadat de Britten per referendum besloten de Europese Unie te verlaten, stelt premier Theresa May volgende week woensdag het beruchte artikel 50 in werking. Dat is het officiële startschot voor het vertrek van het VK. De scherpe oproep van de EU-27 destijds - 'stuur de brexit-brief zo snel mogelijk' - heeft ze alvast aan haar laars gelapt.

Gedraal kan Brussel niet worden verweten. Binnen 48 uur nadat May de brexit-knop indrukt, stuurt EU-president Donald Tusk een ontwerponderhandelingsmandaat naar de regeringsleiders. Het best bewaarde geheim van Brussel, zeggen betrokkenen over dit ontwerp. Slechts zes mensen (onder wie Tusk en voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie) hebben het circa tien pagina's tellende stuk in hun tas. Deze guidelines zoals ze in de Brusselse wandelgangen worden genoemd, bepalen het kader voor de posities die de lidstaten tegenover Londen zullen innemen.

Ze zijn de afgelopen negen maanden opgesteld onder leiding van Didier Seeuws, de oud-kabinetschef van voormalig EU-president Herman Van Rompuy, een even bescheiden als briljante EU-ambtenaar. Het ontwerpmandaat begint volgens betrokkenen met een algemeen hoofdstuk waarin wordt benadrukt dat de EU-27 één front vormen en dat toegang tot de interne markt (grote wens van Londen) de acceptatie van de vier vrijheden - vrij verkeer van werknemers, kapitaal, goederen en diensten - vereist (gruwel voor Londen).

Het tweede hoofdstuk behandelt de principes voor de scheidingsakte. De EU-27 wil dat de circa 3 miljoen in Groot-Brittannië wonende burgers uit andere landen, daar kunnen blijven en dat ze hun baan en zorg behouden. In ruil daarvoor zal de EU-27 de naar raming 1 miljoen Britten op het Europese vasteland (onder meer aan de Spaanse costa's) met rust laten.

Het meest explosieve onderdeel van de scheidingsakte is de rekening: de financiële verplichtingen uit het verleden die Groot-Brittannië moet nakomen. "De afrekening!", briesen furieuze Britten sinds EU-ambtenaren het bedrag op 60 miljard euro hebben geraamd. Het Britse parlement wappert nu al met eigen juridische adviezen waaruit blijkt dat niet Londen aan Brussel moet betalen, maar andersom.

Erfenis van Cameron

De rekening is politiek en technisch een mijnenveld. Hoe bereken je de pensioenlast van de circa 55.000 ambtenaren die bij de EU werken? Hoe schat je de waarde van de EU-bezittingen (gebouwen, wagens, wijnvoorraad in EU-restaurants) waaraan Groot-Brittannië heeft bijgedragen? Wat zijn de budgettaire verplichtingen van de EU waartoe Groot-Brittannië zich heeft verbonden?

Bij dat laatste speelt de erfenis van de Britse oud-premier David Cameron een speciale rol. Zijn eis om de EU-begroting voor 2014-2020 te verlagen, resulteerde erin dat de betalingen inderdaad de eerste jaren werden beperkt. In ruil daarvoor gingen de verplichtingen (harde toezeggingen over subsidies die pas later tot betalingen leiden) fors omhoog. Dat wreekt zich nu bij de eindafrekening.

Politiek gevoelig ook is de geschillenregeling voor het (niet ondenkbeeldige) geval er ruzie ontstaat over de uitvoering van de scheidingsakte. Omdat Londen het Europees Hof van Justitie niet langer wil erkennen, is een nieuw arbitragehof nodig. Een andere optie is het Internationaal Gerechtshof in Den Haag.

Het derde hoofdstuk van het mandaat handelt over 'het kader van de toekomstige betrekkingen', zoals artikel 50 (de exitclausule in het Europees Verdrag) de nieuwe handelsrelatie omschrijft. De EU-27 benadrukt dat het EU- lidmaatschap moet lonen, ofwel: Groot-Brittannië zal een deel van zijn huidige handelsvoordelen verliezen.

Het ontwerpmandaat rondt af met een hoofdstuk over de beginselen voor de onderhandelingen zelf. 'Loyale samenwerking' is het sleutelwoord, kennelijk wordt dat niet vanzelfsprekend geacht.

Op een speciale top begin mei zullen de regeringsleiders het onderhandelingsmandaat vastleggen. Betrokkenen verwachten discussie over de rekenmethode voor het opstellen van de rekening. De leiders moeten verder een belangrijke keuze maken in de onderhandelingstactiek: starten de gesprekken over de scheidingsakte en de handelsrelatie tegelijkertijd, opeenvolgend of 'tijgerend', waarbij de scheiding steeds een stap voorligt op de handelsrelatie?

Alle lidstaten bezocht

Direct nadat de leiders het mandaat goedkeuren, gaat dat naar de Europese Commissie waar eerste onderhandelaar Michel Barnier staat te trappelen van ongeduld. De Commissie werkt de onderhandelingsprincipes uit. Dat zal niet veel tijd kosten, het ontwerpmandaat is in nauw overleg met Juncker en Barnier opgesteld.

Sinds zijn benoeming in september heeft de Fransman Barnier alle 27 lidstaten bezocht. Hij weet precies waar de gevoeligheden liggen en waar verdeeldheid binnen de EU27 - de hoop van Londen - dreigt. Barnier en zijn rechterhand Sabine Weyand, een Duitse topambtenaar van de Europese Commissie, hebben op alle beleidsterreinen in kaart gebracht hoe de scheiding zich kan voltrekken en met welke gevolgen. "Ongekend indrukwekkend", betitelt een betrokken hoge diplomaat het werk van deze Frans-Duitse as.

Haast is geboden, weet Barnier. Zodra de brexit-klok vanaf volgende week woensdag begint te tikken, resteren Groot-Brittannië en de EU-27 twee jaar om de scheiding en een nieuwe handelsrelatie uit te onderhandelen. Een megaontvlechting na 44 jaar Brits EU-lidmaatschap. De luchtige campagnetaal destijds van de brexiteers ("paar maanden praten, dan zijn we eruit") is volledig verstomd.

Als het aan Barnier ligt, beginnen de onderhandelingen nog in mei. Zijn doel is om ze volgend najaar af te ronden, zodat de lidstaten en het Europese Parlement de scheidingsakte van Groot-Brittannië vóór de Europese verkiezingen van mei 2019 hebben goedgekeurd. Betrokkenen gaan ervan uit dat de gesprekken in Brussel plaatsvinden, waarbij Barnier en zijn Britse tegenpool David Davis hun moedertaal zullen spreken. De tolken zijn al ingeroosterd.

Niemand hoopt op een harde clash, maar de straatvechtersreputatie van Davis stelt niet gerust. Brusselse diplomaten onderstrepen dat Weyand en haar tegenspeler Oliver Robbins een flink deel van het werk zullen verrichten. De verwachtingen over Weyand zijn hoog: "Ze zal de Britten alle hoeken van de kamer laten zien", zegt een diplomaat die de Duitse goed kent.

Mochten de twee partijen toch met rode koppen en slaande deuren uit elkaar gaan, dan verlaat Groot-Brittannië de EU zonder akkoord. "Laat me duidelijk zijn: geen deal is beter voor Groot-Brittannië dan een slechte deal", waarschuwde premier May in januari. "In dat geval wordt het: zie je in Den Haag!" zegt een EU-ambtenaar, verwijzend naar het Gerechtshof. Dan volgt op het vertrek van Groot-Brittannië een juridische veldslag over de rekening die jaren gaat duren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234