Vrijdag 15/10/2021

Na het genot de grote leegte

In Millenniummensen stelt de Britse schrijver JG Ballard de zinloosheid van het westerse bestaan ter discussie. Het resultaat is een confronterend boek dat tot nadenken stemt.

JG Ballard

Millenniummensen

Oorspronkelijke titel: Millennium People

Vertaald door Ton Heuvelmans

De Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen, 286 p., 19,95 euro.

Hoe makkelijker het leven, hoe monumentaler de zinloosheid ervan. In het massagebad van ons burgerlijke comfort, waarin gesprekken gaan over de pesto van Delhaize, geven we onze dagen betekenis met een buitenechtelijke affaire. Terwijl wij allen onze ogen uitkijken op Porsches van politici, of onszelf de duvel aandoen met nachtwerk en verkoopcurves, vinden ze elders dagelijkse vervulling in het bemachtigen van een kom rijst. Dat beseffen we wel. We veroorloven ons zelfs de luxe om dat erg te vinden. Onze dichters schrijven er cynische verzen over - "men heeft daar zelfs geen druiprek". Dan toch liever een discussie over pesto. Het is toch niet aan ons om de revolutie te starten? Waarover zou die moeten gaan? Als de westerse geschiedenis niet alleen de tragedie, maar ook de farce heeft afgeserveerd, wat moet ons bloed dan nog doen stromen?

De al te vaak als visionair afgeschilderde Britse auteur JG Ballard, vooral bekend van de verfilmingen van zijn romans Crash en Empire of the Sun, voert in zijn nieuwe boek een gedachte-experiment uit dat een antwoord op die vraag tracht te vinden. Het Britse Chelsea Marina - een marina is een kleine jachthaven - vormt het decor van de eerste volksopstand tegen parkeertarieven en hoge elektriciteitsrekeningen. In deze soms groteske, soms onheilspellend realistische roman wordt de middenklasse opgevoerd als het nieuwe proletariaat. De ongepaste marxistische termen van de uit de bocht vliegende salonrebellen staan symbool voor de hopeloosheid van de onderneming zelf. Tussen de as van de platgebrande doorzonwoningen zitten hoogopgeleide polospelers te popelen van protest tegen de zogenaamde uitbuiting van zichzelf: "De ziel laat zich niet onteigenen" en "Vrijheid heeft geen streepjescode" staat er op hun spandoeken. Ze worden braaf gehouden, zo heet het, ze moeten in de pas lopen van de geglobaliseerde markt en nee, ze pikken het niet langer. Ondraaglijke schuldenlasten en negatieve aandelenvermogens doen de emmer overlopen. Barricades worden opgericht, strategische plannen ter verontrusting van de staat worden uitgedacht en uitgevoerd. Voor men weet waar men mee bezig is vallen de eerste doden.

Dat is schrikken. Althans voor sommige organisatoren van de revolte, en vooral dan de flamboyante Kay, een voormalige docente filmwetenschappen, die genoeg bagage heeft om haar kleinere acties in retoriek te gieten. Dineetjes thuis, fuifjes van de tennisclub, de occasionele partnerruil: voor haar vormen deze extraatjes het nieuwe opium voor het volk. Kays energie en woede ontladen zich in rookbommen in de videotheek en het platbranden van het National Film Theatre - escapismeverstrekkers en andere musea die met weinig overtuigende argumenten als doelwit worden gekozen. Het echte brein achter de rellen is echter de mysterieuze, aantrekkelijke, maar veel minder scrupuleuze arts Richard Gould. Wanneer het onfortuinlijke ik-personage nog maar eens bedwelmd wordt door Goulds Orwelliaanse aura geeft de arts zijn kernachtige analyse van de huidige malaise. Zijn beoordeling is een lang citaat waard: "Mensen hebben tegenwoordig een hekel aan zichzelf. We zijn een renteniersklasse, een overblijfsel uit de vorige eeuw. We tolereren alles, maar we weten ook dat liberale waarden er uiteindelijk toe leiden dat we passief worden. (...) We zijn geheel op onszelf gericht, maar durven het idee van onze eigen eindigheid niet onder ogen te zien. (...) We zijn slechts een paar stappen verwijderd van de totale vergetelheid maar hopen niettemin op een bepaalde mate van sterfelijkheid." In de ogen van Gould was 11 september een dappere poging om Amerika te bevrijden van de twintigste eeuw.

In de slordig geconstrueerde roman wordt gaandeweg duidelijk dat Gould het groepje vertrouwelingen rond Kay voor zijn kar spant, net als dat groepje de bewoners van Chelsea Marina tracht te mobiliseren en manipuleren. Anders dan hen wordt Gould gedreven door een verzengend nihilisme. Het waarmerk van de aanslagen is volgens hem niet dat ze een sociale omwenteling op gang brengen, maar dat ze zinloos blijven, niet begrepen, niet bezworen kunnen worden in een standpunt. Het gaat Gould helemaal niet om parkeerverboden, maar om de zinloosheid van het westerse bestaan. In een door en door efficiënte en op effect gerichte samenleving is alleen nog het arbitraire schokkend.

In 1995 schreef Ballard een inleiding bij de nieuwe editie van Crash (1973). Hij expliciteert er zijn visie op de schrijver als een wetenschapper op safari of in zijn laboratorium: "Ik heb het gevoel dat de rol van de schrijver, zijn autoriteit en zijn macht radicaal veranderd zijn. Het enige wat hij kan doen is verschillende hypothesen testen en de resultaten vergelijken met de feiten." Dat verklaart waarom het detectiveverhaaltje waarin de hypothesen van Millenniummensen worden uitgetest niet meteen de meest geslepen plot oplevert. Daar is het Ballard simpelweg niet om te doen: hij wil een aantal variabelen in een bepaalde omgeving manipuleren en zien wat de mogelijkheden zijn.

Dat mag dan heel abstract klinken, toch is Millenniummensen best een vlotte rit. Ballard wil namelijk ook graag een publiek. Seks, relaties, herkenbare conversaties en semi-vreemde personages houden de lezer gaande. Maar de echte reden waarom u dit boek moet lezen ligt toch elders. Hoe interessant het ook moge zijn om te zien hoe Ballard met het cadavre exquis van de romanvorm omgaat, de vragen die deze behandeling oplevert zijn zelf relevanter: wat is nog van betekenis in dit consumptiereservaat? Hoe lang nog voor het cynisme van de verveelden opgebruikt is? Wat als hun doublethink verdampt bij langdurige blootstelling aan een eenvoudig, totalitair discours? De Duitse filosoof Rüdiger Safranski formuleerde die gespletenheid nog bedaard: "De geruststellende gedachte aan de eigen oudedagvoorziening coëxisteert vreedzaam met de hartstochtelijke verkondiging van de Apocalyps." Maar wat als een en ander in onze begrensde breinen begint kort te sluiten? Wat te doen als het besef dat niets er toe doet niet langer geneutraliseerd wordt door de tunnelvisie van het druk-druk-druk en de bewustzijnsvernauwing van een flink potje zuipen?

Als Ballard mijns inziens te vaak als 'visionair' wordt afgeschilderd, dan is dat omdat hij zelf ook geen antwoorden heeft. Hij legt enkel tegenstellingen bloot, spanningen die al dan niet tot uitbarstingen zullen leiden. Het is precies die werkwijze die zijn boeken zo kritisch maakt. Het is precies die zoekende, onaffe plot die te denken geeft en door die onvolkomenheid uitnodigt om zelf met gedachten te experimenteren. Voorbij het arrangement van het genot, de knuffel- verzorging en de afhaalchinees doemt de vraag op van de waarheid. En of we die willen beantwoorden.

Bert Bultinck

Seks, relaties, herkenbare conversaties en semi-vreemde personages houden de lezer gaande. Maar de echte reden waarom u dit boek moet lezen, ligt toch elders

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234