Dinsdag 10/12/2019

Erasmus

Na het avontuur, de crash: studenten over hun post-Erasmus-depressie

Souvenirs van een verblijf in het buitenland. 'Vrienden begrepen totaal niet wat ik had meegemaakt. We hadden geen klik meer.' Beeld Damon De Backer

Maandenlang backpacken in Azië of een jaar studeren onder de Spaanse zon: voor steeds meer jongeren staat het bovenaan op de bucketlist. Maar na de exotische rozengeur en maneschijn volgt bij thuiskomst niet zelden een harde landing. "Tijdens het reizen draait alles om wat je zelf wilt, niet om wat je moet. In België is dat omgekeerd."

"Alles was banaal, niets boeide me nog. Elk restaurant, elk feestje, mijn vrienden: alles was leuker in Madrid. De gedachte dat ik dat niet meer op die manier kon beleven, was voor mij even pijnlijk als beseffen dat ik mijn oma nooit meer zou terugzien."

Aan het woord is de 24-jarige Lisa, die net als bijna 6.000 Vlaamse jongeren genoot van een Erasmus-uitwisseling vol nieuwe vrienden, goedkope cocktails en zuiderse zorgeloosheid. Maar zodra haar gebruinde voeten weer voet aan Belgische grond zetten, sijpelde de realiteit binnen: ze háát België. De norse kassiersters, bedelaars in Brussel, mot­regen en de burgerlijke levens van haar vrienden, het maakte haar allemaal depressief. "Ik zat uitgeblust thuis, alsmaar terug­grijpend naar de foto's uit Madrid. Buiten­komen was de moeite niet meer, want even leuk als toen zou het toch niet meer worden. Uiteindelijk ben ik naar een psycholoog gegaan. Maar zelfs met zijn hulp heeft het me zes maanden gekost om weer een beetje te aarden."

Toegegeven, dat ruikt verdacht veel naar een first world problem. Op het randje van aanstellerig, zelfs. Natuurlijk val je na zo'n avontuur even in een zwart gat. Maar je écht slecht in je vel voelen? Nee, dan hebben wij, noeste werkers in het thuisland met een minder exotisch Instagram-profiel, grotere problemen.

Toch is Lisa helemaal niet de enige die zich zo voelt. Onze oproep op Facebook staat nog maar net online, of de getuigenissen stromen binnen. Of het nu was na Erasmus, een sabbat­jaar in Bolivië, backpacken in Australië of een stage in China: allemaal kregen ze hun leven maar met moeite weer op de rails. In het beste geval ging dat om een periode van chaos en futloosheid, maar evengoed om oplopende rekeningen bij de psycholoog, burn-outs en depressies.

Volgens hoogleraar Inter­cultura­lisme Betina Szkudlarek (Universiteit Rotterdam) is er dan ook meer aan de hand dan enkel en alleen wat doorgeslagen heimwee. Zij bestudeerde jarenlang het fameuze 'terugkeer­proces', dat heel wat meer blijkt te omvatten dan een jetlag hier of een melancholische laatste avond daar. "Wie naar het buitenland vertrekt, laat vaak niets aan het toeval over om zich op de nieuwe cultuur voor te bereiden. Maar als de terugkeer naar het bekende voor de deur staat, springen we daar haast achteloos mee om. Toch tonen tal van studies dat de aanpassingen vaak moeilijker én langduriger zijn bij thuiskomst, dan bij aankomst in het buitenland."

Een omgekeerde cultuur­shock, zo noemt Szkudlarek dat fenomeen, waarbij net het thuisland onzekerheid, vervreemding en angst doet opborrelen. Helemaal extreem wordt dat in samenlevingen als die van Japan of Israël: zelfs suïcidale gedachten nestelen zich er weleens in de verwarde avonturiers­hoofden. "Daar heerst dan ook een sterk stigma op wie in het buitenland leefde. Ze zouden niet meer passen in de samenleving en andere inwoners negatief beïnvloeden. Maar ook bij ons bereiken de problemen geregeld klinische levels."

Lisa: 'Zelfs met de hulp van een psycholoog kostte het me zes maanden om weer een beetje te aarden.' Beeld Damon De Backer

Zoals de 22-jarige Agnes bijvoorbeeld. Vier maanden lang backpackte ze in Zuidoost-Azië, maar intussen zit ze al bijna dubbel zo lang thuis met een burn-out. In haar agenda staan alleen afspraken met de psycho­therapeut. "Ik moest terugkeren omdat mijn geld op was, maar ik had het gevoel dat ik nog iets moest vinden. Voor ik vertrok, wilde ik voor een groot advocaten­bureau werken. Maar door de empathische mentaliteit die ik tijdens het backpacken ervoer, leek dat niets meer voor mij."

Sindsdien worstelt ze met zichzelf. "Ik voelde me misplaatst in de westerse maatschappij. Uiteindelijk engageerde ik me toch maar voor een job. Maar al snel sloeg de angst me om het hart. Wat als ik hieraan vasthang? Na drie maanden zat ik nog steeds slecht in mijn vel. Uiteindelijk heb ik me ziek gemeld, ik kon gewoon niet meer."

Duizelingwekkende vraag

De 'post-Erasmus-depressie’ is inmiddels een wijd­verspreide term, in die mate zelfs dat de KU Leuven er speciale thema-avonden rond organiseert. Ook dat zou je vlotjes kunnen misvatten als de zoveelste gril van de millennial – zwakke wezens zonder realiteits­zin zoals ze volgens die ene bijdehandse nonkel ongetwijfeld zijn. Maar, zo zegt Szkudlarek: "Op jonge leeftijd is de identiteit rekbaarder, wat de impact vergroot. In een andere cultuur ontdekken jongeren nieuwe dingen, die ze zelf internaliseren. Het wordt dus een stukje van wie ze zijn. Die nieuwe ik kunnen ze vervolgens in het thuisland niet meer goed uiten."

Bovendien, en hier trappen we een open deur in: identiteits­crisissen zijn schering en inslag onder jongvolwassenen. Levens­knopen moeten immers worden ontward én doorgehakt. "Je moet al niet te veel pech hebben in die periode, het is geen gemakkelijke leeftijd", bevestigt psychologe Ariane Bazan (ULB). "Je hebt nog niet de nodige aanknopings­punten, weet nog niet of je het kunt waarmaken en je hebt weinig financiële middelen. Als je dan zo'n buitenlands avontuur onderneemt, is dat nog redelijk afgebakend. De enige uitdaging is je aanpassen aan iets onbekends. Daar ontdek je dan nieuwe dingen, die misschien leiden naar iets heel anders dan je in gedachten had. Pas als je terugkomt, wacht een duizelingwekkende vraag: 'Wat wil ik nu?'"

Precies daarvan heeft het gros van de thuiskomers geen flauw benul. Integendeel: de periode in het buitenland geeft dan wel meer perspectief, echt antwoorden op die typische twintigers­twijfel biedt ze allerminst. "In Australië ontdekte ik dat ik echt iets met ecologie wilde doen, maar kon daar met mijn marketing­diploma geen job in vinden", vertelt de 23-jarige Nina. Ook zij ging op reis om zich te vinden, maar kwam net dubbel zo verloren terug. "Ik kon me er dus maar moeilijk toe brengen ander werk te zoeken. Die eerste sollicitatie­brief was echt een overwinning."

Bij zo'n existentiële twijfel beklaagt een mens zich al eens graag bij zijn vrienden, maar ook daar vang je als ontspoorde wereld­reiziger al snel bot. Zo zijn zelfs de beste vrienden maar matig geïnteresseerd in gedetailleerde – en vooral jaloers­makende – reis­verslagen.

"Wat mij het ongelukkigst maakte, was de grote disconnectie met mijn vrienden", vertelt Tjorven (21), die een halfjaar op Kos doorbracht als TUI-fitness­coach. "Ze begrepen totaal niet wat ik had meegemaakt. Telkens als het woord 'Kos' viel, dachten ze: 'Is hij daar weer?' We hadden geen klik meer. Anderzijds had ik wel nog die drang om erbij te horen. Maar in België kon ik mezelf niet zijn."

En zelfs wie wel nog hecht is met zijn naasten, moet op zijn tellen passen: te veel klagen staat immers al snel gelijk aan ondankbaarheid. Zeker ouders lijken het moeilijk te hebben om de harde kritiek op de thuis­omgeving van zoon- of dochterlief te slikken. "Ze vonden dat ik mij niet moest aanstellen, want ik had wel net zes maanden plezier gehad in Australië", zegt Nina.

Kritisch

Burn-outs, vriendschappen die oplossen in de Belgische zure regen en een abonnement op de psycholoog: je zou je zo ondertussen kunnen afvragen of het niet beter is om gewoon gezellig thuis te blijven, ver weg van het groenere rijstveld aan de overkant. "Toen ik heel diep zat, ging er weleens door mijn hoofd: 'Waarom heb ik dit gedaan?", geeft Agnes schoorvoetend toe. "Het heeft me echt wel wat gekost. Ergens wil ik heel graag opnieuw reizen, maar het heeft me zo van mijn stuk gebracht dat ik er toch wat bang voor ben."

Ook antropoloog Noel Salazar is pleitbezorger van een meer kritische benadering van de unieke levens­ervaring die jongeren wordt verpatst. "Wat mensen navolgen, zijn toch vooral dingen uit de verbeelding, zoals films en boeken, maar dat is allemaal fictie." Daar spelen ook reis­organisaties handig op in. Marketing­bommen worden meedogenloos op de gouden generatie afgevuurd, van de klassieke droom­brochures tot web­sites waarop je wordt aangemoedigd om een bucket­list vol peperdure reis­ervaringen samen te stellen. 'Ontdek de wereld!' en 'Vind jezelf!', schreeuwen ze – of dacht je misschien voor altijd onder je kerktoren te blijven?

Effect mist dat niet: in 2016-2017 gingen 5.648 Vlaamse studenten op Erasmus. Een record. Nog eens 6.442 Vlaamse jongeren gingen met een organisatie op pad. En dan hebben we het nog niet eens over de durvers die er op eigen houtje op uit trekken. Salazar: "Het is bijna een overgangs­rite, iets wat je moet gedaan hebben. Er zit enorm veel sociale druk achter. Daar draagt ook de overheid aan bij. Jaarlijks pogen ze het percentage op te drijven. Als er al een kritische kant­tekening wordt gemaakt, gaat het over de ecologische impact. Maar ook psychisch zijn er zowel tijdens als na de reis tal van factoren waardoor mensen ontsporen."

Aanmoddertijd

En toch: het merendeel heeft geen greintje spijt van de reis an sich. Niet het avontuur zelf, maar wel de loodzware druk uit de omgeving jaagt de stress al snel de hoogte in. "Ik was blut, niet voorbereid en had geen idee van wat ik in het leven wilde. Toch is dat wat iedereen verwacht: 'Heb je al een job of ga je nog studeren?', 'Hoe zit het met je rijbewijs?', 'Waar ga je wonen?'", zucht Nina. "Op den duur ben ik gecrasht. Ik had geen zin meer om af te spreken met vrienden, want ze gaven mij alleen maar schuld­gevoelens."

Ook Jonas (19) moest tegen heel wat onbegrip opboksen na zijn vrijwilligers­werk in Zuid-Afrika. "Mensen weten niet wat je doormaakt, er is ook maar weinig informatie over te vinden op het internet. Toch ontmoette ik op fora heel wat mensen zoals ik. Achteraf gezien denk ik dat ik te snel ben doorgegaan met mijn leven, omdat iedereen me daarin pushte. Tijdens het reizen draait alles om wat je zelf wilt, niet om wat je moet. In België is dat omgekeerd. Daar ging ik dan maar in mee."

Nina: 'De vragen stopten niet: 'Heb je al een job?', 'Hoe zit het met je rijbewijs?', 'Waar ga je wonen?' Op den duur ben ik gecrasht.' Beeld Damon De Backer

Toch is het volgens psychologe Ariane Bazan helemaal niet nodig om direct te panikeren wanneer de dingen even niet op rolletjes lopen. "Het is belangrijk om jezelf een kans te geven om van koers te wijzigen. Natuurlijk verwachten je ouders op een bepaald moment wel dat je autonoom wordt. Maar ook als je jezelf moet onderhouden, kun je in het begin nog even aanmodderen. Wie heeft er nooit aangemodderd? En juist wie dat niet heeft gedaan, is eerder verdacht."

Kortom, de heilige graal heet in dit geval dus gewoon een potje onbekommerd aanmodderen, en je daar vooral niet voor schamen. Gelukkig heeft Betina Szkudlarek ook nog enkele tips achter de hand om die aanmodder­tijd zo draaglijk mogelijk te maken. "Enorm bepalend zijn de verwachtingen. Hoe meer je verwacht dat het moeilijk wordt, hoe vlotter de terugkomst. Wat zal er gebeuren? Hoe staat het met je carrière? Een dip voorkomen is beter dan een burn-out genezen. Verschillende grote bedrijven organiseren nu al verplichte sessies om hun internationale werknemers op de transitie voor te bereiden. Waarom doen reis- en Erasmus-organisaties niet hetzelfde?"

Ook tijdens het avontuur de vriendschapsbanden onderhouden, is geen overbodige luxe. Volgens Szkudlarek is de disconnectie immers niet de schuld van die minder vrijgevochten thuisblijvers, wel taant gaandeweg de interesse. "Ook vrienden gaan door met hun leven. Het is logisch dat je na een paar maanden niet meer eerste keus bent. Vaak denken jongeren alleen maar aan hun eigen ervaring. Hun betrokkenheid beperkt zich tot posts op sociale media over hoe fantastisch hun nieuwe leven is. Maar ook diepere gesprekken met vrienden zijn essentieel."

Olie op het vuur

En wanneer zelfs coaching, lage verwachtingen en een hechte vriendenkring echt niet helpen, is er natuurlijk nog altijd een laatste oplossing: gewoon opnieuw vertrekken. Zo heeft Tjorven intussen nog Oostenrijk, Mallorca en Tenerife op zijn lijst staan, en plant ook Jonas alvast zijn volgende wereldreis. Lisa probeerde verwoed haar Erasmus-ervaring te evenaren in Azië en Californië, maar tevergeefs: eenzelfde hoogtepunt heeft ze nooit meer bereikt. Volgens Salazar brengt wegvluchten dan ook allerminst soelaas, maar gooi je net olie op het vuur: "Wie al problemen heeft en dan naar het buitenland trekt, komt met een dubbele kater thuis. We moeten in de eerste plaats komaf maken met de oneerlijke communicatie, sociale druk en torenhoge verwachtingen." Dat, en misschien alsnog die norse kassiersters.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234