Maandag 19/04/2021

AchtergrondRenoveren

Na de verbouwing komt het premiedoolhof: ‘Man, dat was ingewikkeld’

Maxime Naeyaert (33) verbouwde zijn rijhuis in het Gentse: ‘Het kostte veel moeite om de aanvraag te doen. Pas na acht maanden zullen we weten of we de premie krijgen.’ Beeld Wouter Van Vooren
Maxime Naeyaert (33) verbouwde zijn rijhuis in het Gentse: ‘Het kostte veel moeite om de aanvraag te doen. Pas na acht maanden zullen we weten of we de premie krijgen.’Beeld Wouter Van Vooren

De Vlaamse energie- en renovatiepremies zijn ingewikkeld, bureaucratisch en ze bevoordelen wie het al breed heeft. Toch zijn energiezuinige woningen cruciaal in de strijd tegen de klimaatopwarming. Ministers Zuhal Demir en Matthias Diependaele (beiden N-VA) werken aan een grondige hervorming.

Een weekend lang was Maxime Naeyaert (33) afgelopen september bezig om al zijn papieren bij elkaar te zoeken en te kopiëren. Na de grondige verbouwing van zijn rijhuis op de grens tussen Destelbergen en Gent volgde de echte beproeving: het indienen van een aanvraag van een renovatiepremie bij de Vlaamse overheid. “Voordien heb ik alle regels moeten uitpluizen en volop berekeningen gemaakt”, zegt hij. “Ik heb voortgestudeerd, maar, man, dat was ingewikkeld.”

Hij hoopt om 10.000 euro in twee schijven terug te trekken van de Vlaamse overheid. “Maar ik heb geen enkele garantie gekregen dat ik dat volledige bedrag ook ga krijgen. Pas na acht maanden zullen we definitief antwoord hebben. Ons budget is daar ook op berekend. Zonder dat geld zullen we moeten kijken of we onze auto niet moeten wegdoen.”

Wie tijdens zijn verbouwing hoopt op een steuntje in de rug van de Vlaamse overheid belandt in een doolhof. Er zijn eerst en vooral zeven verschillende energiepremies die je kunt aanvragen via de netwerkbeheerder Fluvius: voor de isolatie van je dak bijvoorbeeld, nieuwe vensters of een warmtepomp.

Daarnaast is er nog de renovatiepremie, die valt onder het Vlaams agentschap Wonen. Daar moet je uit vier investeringscategorieën kiezen: van ruwbouw gaat het over dakwerk (en dus ook de dakisolatie) en buitenschrijnwerk (opnieuw ramen dus) tot technische installaties (zoals verwarming, maar géén warmtepomp).

Terwijl Fluvius bij de energiepremies alles zo overzichtelijk mogelijk probeert te maken met een digitaal aanmeldingssysteem, moet de aanvraag voor een renovatiepremie nog steeds op papier ingeleverd worden. De lijst van de gevraagde bijlagen is lang: een kopie van het bouwplan, de goedkeuring van de bouwaanvraag, foto’s van de toestand voor en na de werken, een attest van je kinderbijslag, het keuringsattest van de elektriciteit en vervolgens nog eens alle relevante facturen, inclusief een overzicht. Die stuur je het best aangetekend op, want, zo meldt bijvoorbeeld het Antwerpse kantoor, “er durft bij ons weleens iets verloren te gaan op de post”.

Het nadeel bij Fluvius, ondervond Naeyaert: de premies zijn veeleer bescheiden. “Voor de zonneboiler kregen we een mooi bedrag, zowat de helft van de investering. Maar voor de isolatie en de nieuwe ramen viel dat toch tegen.”

Nochtans, zo erkent ook de Vlaamse regering: het energiezuinig maken van woningen moet een centraal punt zijn in de strijd tegen de klimaatopwarming. De helft van de woningen in Vlaanderen is ouder dan 50 jaar. Gebouwen zijn verantwoordelijk voor 28 procent van de CO2-uitstoot, de zware industrie en energieproductie even niet meegerekend. De marge om winsten te boeken is enorm. Het doel is ook om de emissie in deze sector met 85 procent te verminderen tegen 2050.

En toch zit het aantal premieaanvragen al een hele tijd in het slop. Terwijl de Vlaamse overheid in 2016 nog bijna 100 miljoen uitgaf aan de energiepremies, was dat in 2019 nog 57 miljoen euro, zo blijkt uit cijfers die Vlaams Parlementslid Robrecht Bothuyne (CD&V) opvroeg. De uitgaven voor de renovatiepremie daalden van 76 miljoen euro in 2017 naar 46 miljoen euro in 2019. Wat is er aan de hand?

Eengemaakte premie op komst

De premies zijn te complex en geven te weinig rendement, bevestigt Bothuyne het verhaal van Naeyaert. Als energiespecialist bij CD&V wordt hij voortdurend gecontacteerd door gefrustreerde burgers. “Die twee verschillende systemen naast elkaar zijn niet logisch”, zegt hij. “En momenteel ontvang je vooral symbolische bedragen. De burger moet een reële duw in de goede richting krijgen.”

De Vlaamse regering gaat daarom het huidige systeem omgooien. In plaats van een energie- en een renovatiepremie komt er vanaf 1 januari volgend jaar een eengemaakte premie: alle aanvragen zullen vanaf dan simpelweg naar één loket mogen. De twee bevoegde ministers Zuhal Demir (N-VA, Klimaat) en Matthias Diependaele (N-VA, Wonen) sloegen daarvoor de handen in elkaar. De voorbereidingen zijn daar volop aan de gang, maar zo lang het dossier niet is afgeklopt op de regeringstafel onthouden de ministers zich van commentaar. Achter de schermen wordt alles voorbereid.

Wel is nu al duidelijk dat de premies zullen worden opgetrokken. Het idee is dat de burger toch 10 à 20 procent van de kost bij specifieke investeringen kan terugtrekken, zegt een bron dicht bij het dossier. Demir verhoogde dit jaar al de premies voor een warmtepomp en isolatie bij wijze van eerste aanzet. Dit jaar stijgt het totale budget voor Vlaamse renovatiebeleid naar meer dan 300 miljoen euro. Daarbovenop rekent Vlaanderen op 400 miljoen euro vanuit het Europese relancefonds voor de komende vijf jaar om de investeringen verder op te krikken. Tegelijk moeten zo’n twintig coaches de burger ook wegwijs maken: welke energie-investeringen zijn het meeste gepast voor zijn woning en welke ondersteuning kan hij of zij daarvoor krijgen?

“Het is goed dat er een eengemaakt loket komt”, zegt Benjamin Clarysse van Bond Beter Leefmilieu. “En Demir verdient credits voor haar globale visie op energiezuinig wonen. Maar de premies optrekken vinden we minder opportuun. Ze kunnen nuttig zijn om een bepaalde technologie te lanceren bij het grote publiek, maar ze zijn eigenlijk ongeschikt als structureel beleid.”

Momenteel voldoet amper 3,5 procent van de woningen in Vlaanderen aan de energienormen van 2050. Om de Vlaamse doelstellingen te halen, moeten er zowat 100.000 woningen per jaar worden aangepakt, een ambitie die ook Demir onderschrijft. “Maar zelfs met Europese steun zal er nooit voldoende geld zijn om iedereen te bedienen”, zegt Clarysse.

Hij pleit simpelweg voor strengere regels. “We kunnen energienormen opleggen bij verbouwingen”, zegt hij. “Die bestaan nu al voor nieuwbouw, waarom zou dat elders ook niet kunnen? Hetzelfde geldt voor huurwoningen.” Verhuurders zijn nu eenmaal minder geneigd om het energiepeil van de woning op te krikken, aangezien niet zij maar de huurder van de voordelen zoals een lagere energiefactuur kan genieten.

Maxime Naeyaert renoveerde, en baande zich nadien een weg door het kluwen: ‘Man, dat was ingewikkeld.’  Beeld Wouter Van Vooren
Maxime Naeyaert renoveerde, en baande zich nadien een weg door het kluwen: ‘Man, dat was ingewikkeld.’Beeld Wouter Van Vooren

Voordelige leningen voor de burgers zijn efficiënter dan premies, zo is zijn inschatting. Er speelt immers een mattheuseffect bij de uitkering van de premies. Wie het breed heeft, zal in eerste plaats kunnen genieten van de duw in de rug. Zo gaat 97 procent van de energiepremies naar niet-kwetsbare groepen. Simpel gesteld: je moet eerst het geld op tafel kunnen leggen vooral eer je je premies kan ontvangen.

Ook daar werkt Vlaanderen aan een oplossing. Demir en Diependaele kunnen nu al uitpakken met een renteloos renovatiekrediet tot 60.000 euro voor nieuwe huiseigenaars. Via het noodkoopfonds kunnen de kwetsbaarsten rekenen op een krediet van 25.000 euro om hun huis toch aan de minimale energievoorwaarden te laten voldoen. Die lening moet pas afbetaald worden als de eigenaar verhuist of zijn woning verkoopt. Dit en komend jaar maakt de Vlaamse regering daar nog eens 40 miljoen euro extra voor vrij.

Blijft wel de vaststelling dat wie het niet breed heeft, vaak terechtkomt in een huurhuis of een sociale woning en dus afhankelijk is van anderen om zijn huis energiezuinig te maken. En het is net die groep die op het einde van de maand moeite heeft op de energiefacturen te betalen. Maar ook voor sociale woningen plant Vlaanderen een inhaalbeweging.

Er zijn in het verleden ook pogingen gedaan om de premies socialer te maken. Wie een laag inkomen heeft, heeft sowieso recht op een hogere toelage. En wie als koppel meer verdient dan 63.740 euro komt zelfs niet in aanmerking voor een renovatiepremie. Maar: die regels hebben mee bijgedragen tot de complexiteit van het systeem.

Ooit was een renovatiepremie aanvragen stukken eenvoudiger. Stijn Meireman (37) verbouwde ruim tien jaar geleden een kleine stadswoning in Brugge. Zonder al te veel moeite ontving hij 10.000 euro steun via de Vlaamse renovatiepremie. “Een dikke maand na mijn aanvraag had ik antwoord dat alles in orde was, even later stond het geld op mijn rekening.”

Een eerste correctie kwam er in 2009, twee jaar na de invoering van de renovatiepremie door toenmalig minister van Wonen Freya Van den Bossche (sp.a). Er was felle kritiek gekomen omdat ook de kosten voor het plaatsen van een jacuzzi konden worden ingebracht. “Ik herinner me een vriendin die voor heel exclusieve afwerkplaatjes had gekozen voor haar elektriciteitsschakelaars”, vertelt Meireman. “Door de hogere kosten kon ze ook een hoger bedrag terugtrekken voor een gelijkaardige premie van de stad.”

De regels werden in 2015 nog verder aangescherpt onder N-VA-minister Liesbeth Homans, en toen werd het pas echt ingewikkeld. Voortaan moest je je aanvraag in twee schijven doen van 5.000 euro, met nog eens een aparte limiet van 2.500 euro per ‘investeringscategorie’. Een hopeloos complexe procedure met een onzekere uitkomst was het gevolg.

De kleine lettertjes zijn soms absurd. Wie bijvoorbeeld zijn hele riolering vernieuwt inclusief nieuwe septische put, maar zijn oude toilet recupereert, kan dat niet inbrengen als kost. “Er moet minstens één nieuw toestel zijn”, luidt het antwoord van de administratie. Tussen de aanvraag van de eerste en tweede schijf moet ook minstens één jaar zitten, maximaal twee.

Voor de Vlaamse Renovatiepremie gebeurt de aanvraag niet digitaal maar op papier. Beeld Wouter Van Vooren
Voor de Vlaamse Renovatiepremie gebeurt de aanvraag niet digitaal maar op papier.Beeld Wouter Van Vooren

“De rompslomp wordt versterkt”, was het harde oordeel van de Inspectie Financiën destijds. “En er wordt zelfs een stilstand in de uitbetalingen georganiseerd.” De begrotingswaakhond zag de hervorming als een verkapte besparingsoperatie. Het advies was overigens toen al om de renovatiepremie een te maken met de energiepremie, iets waar Homans niet op inging.

De energiepremies gaan al iets langer mee. Ze werden ingevoerd in 2000, via de netwerkbeheerders. Terwijl de premies aanvankelijk konden verschillen van regio tot regio, werden die geleidelijk aan geüniformiseerd. Vlaanderen had destijds de administratie en uitbetaling uitbesteed aan de netwerkbeheerders, maar nam stilaan toch de regie zelf in handen. Maar ook daar werd de voorbije jaren nog verder aan gesleuteld. Toenmalig Vlaams minister voor Energie Bart Tommelein (Open Vld) kondigde aan de hoogste premies te zullen afbouwen, in de hoop zo een stormloop op de energiebesparende investeringen te ontlokken. Alleen was dat effect relatief. De timing van een grootscheepse verbouwing hangt zelden af van premies, wel veel meer van de levensfase waarin de huiseigenaar zich bevindt. Intussen heeft Demir de premies weer opgetrokken, waardoor de indruk van een stop-and-go-beleid ontstaat.

Stijn Van Asch (37) heeft een bedrijfje in Breendonk, gespecialiseerd in ecologisch bouwen. Hij begrijpt ook niet waarom het allemaal zo ingewikkeld wordt gemaakt. “Ik zag eens een Nederlands onderzoek: het grootste struikelblok om te investeren in energiezuinige woningen is bij de meeste mensen niet het budget of welke premies ze krijgen, wel het gedoe. Mensen hebben vaak geen zin om hun zolder leeg te maken en om te beginnen aan de isolatie van hun dak. Of wat het bij ons nog erger maakt: dat eindeloze wachten op een bouwvergunning.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234