Dinsdag 21/03/2023

InterviewMensenrechtenexpert Paulo Abrão

Na de rellen in Brasilia: ‘Veel politieagenten en militairen zijn grote aanhangers van Bolsonaro’

Paulo Abrão. Beeld Juan Manuel Herrera/OAS, AFP
Paulo Abrão.Beeld Juan Manuel Herrera/OAS, AFP

De bestorming van het presidentieel paleis, het hooggerechtshof en het parlement heeft in Brazilië en de wereld een schokgolf van verontwaardiging veroorzaakt. Zal president Lula erin slagen om de democratie te herstellen? ‘Veel politieagenten en militairen zijn grote aanhangers van Bolsonaro’, zegt Paulo Abrão, mensenrechtenexpert en voormalig directeur van de Inter-Amerikaanse Commissie voor Mensenrechten.

Ernesto Rodriguez Amari

Stond de bestorming in de hoofdstad Brasilia in de sterren geschreven?

“Het is in ieder geval het orgelpunt van een aangekondigde crisis. De voorbije vier jaar waarin Jair Bolsonaro president was, heeft hij het extreemrechtse gedachtegoed verder gepromoot. Het is alsof hij voortdurend brandstof heeft gegeven aan politiek geweld. Elke maand nam het geweld toe, met een enorme stijging na de eerste en tweede ronde van de presidentsverkiezingen. Daarnaast zijn er natuurlijk de sociale media, waar een netwerk van desinformatie is ontstaan.

“Bolsonaro heeft door zijn ambigue houding de voorbije weken zijn aanhangers bovendien aangemoedigd. Hij heeft nooit zijn nederlaag bij de verkiezingen toegegeven, en hij heeft de legitimiteit van de democratische instellingen, met name het parlement en het hooggerechtshof, voortdurend in vraag gesteld. Zo betwistte hij de overwinning van Lula. Dat de veiligheidsdiensten en inlichtingendiensten deze bestorming niet tijdig hebben kunnen voorkomen, roept nog vele vragen op.”

Er zijn camerabeelden opgedoken waarop het op zijn minst lijkt alsof de politie weinig weerwerk bood tijdens de bestorming.

“Veel politieagenten en militairen zijn grote aanhangers van Bolsonaro. We spreken niet alleen over individuen, maar ook over militairen en agenten die zich als groep openlijk uitspreken. Ze staan erg weigerachtig ten opzichte van de sociale veranderingen die in Brazilië plaatsvinden. Het is dus niet uitgesloten dat er zondag een bepaalde samenwerking heeft plaatsgevonden tussen de bestormers en de veiligheidsdiensten. Zowel het feit dat er geen maatregelen zijn genomen om deze bestorming te voorkomen als het feit dat er tijdens de bestorming zelf niet hardhandig is opgetreden, doen vermoeden dat er steun voor was onder politie en militairen.”

In Latijns-Amerika, en zeker ook in Brazilië, is de politie gekend voor zijn brutaal en gewelddadig optreden. Denk maar aan de hardhandige manier waarop er in de Braziliaanse favela’s ingegrepen wordt. Hoe komt het dat de politie zondag zo rustig bleef?

“Hiervoor moet je naar het geïnstitutionaliseerde racisme in Brazilië kijken. Lula ziet het bestrijden van racisme als een van zijn belangrijkste prioriteiten. Zeker ook bij het leger en de federale politie probeert hij te streven naar verandering. De mentaliteit van soldaten en politieagenten moet ook veranderen, maar Lula zal niet op iedereen invloed kunnen uitoefenen. Velen onder hen staan onder rechtstreeks gezag van de gouverneurs van de deelstaten. Alle indicatoren en jarenlang onderzoek tonen aan dat de politie vooral tegen de arme en zwarte bevolking hardhandig en gewelddadig optreedt. Er moeten nu programma’s ontwikkeld worden om dit geïnstitutionaliseerde racisme te bestrijden.

“Bij de bestorming zal er nog verder onderzoek moeten gebeuren naar de reactie van de politie. Er zal moeten worden geanalyseerd of ze al dan niet juist gehandeld hebben. Daarnaast kunnen we alleen maar hopen dat ze bij interventies bij andere bevolkingsgroepen evenmin kiezen voor brutaal politiegeweld.”

Een rechter van het hooggerechtshof heeft gouverneur Ibaneis Rocha 90 dagen op non-actief gesteld. De gouverneur werd tijdens de voorbije verkiezingen in oktober herverkozen als bestuurder van de hoofdstad. Gooit dit geen olie op het vuur?

“De bestorming van Brasilia is het meest kritische moment in de democratische geschiedenis van Brazilië. Ik beschouw dit als een aanslag tegen de Braziliaanse democratie. In dat geval mag de president volgens de grondwet tussenkomen. Juist dat heeft Lula zondag in Brasila gedaan. Alles wees erop dat het federale district Brasilia onvoldoende capaciteit had om op dat moment de bestorming onder controle te houden. Het is de eerste keer dat een president een beroep heeft gedaan op deze maatregel, maar ik ben van mening dat de gebeurtenissen zo ernstig waren dat dit de juiste beslissing was.

“Nu heeft het hooggerechtshof negentig dagen om verder onderzoek te voeren. De nationale overheid moet de verdere veiligheid van de gebouwen en instellingen in Brasilia garanderen. Het is voor president Lula noodzakelijk dat hij de bevolking kan garanderen dat de situatie weer onder controle is en de democratie niet langer bedreigd wordt. Alleen met een sterke reactie van de democratische instellingen kan de verdere democratie van Brazilië gegarandeerd worden.”

Zondagavond veroordeelde Bolsonaro de bestorming via Twitter. Een hoopvol signaal?

“Zijn reactie komt te laat. Veel erger is dat hij vier jaar lang nooit iets gedaan heeft tegen extreme groeperingen. Er is politiek geweld, fysiek geweld en extreem geweld gebruikt door de extremisten tegen hun opposanten, maar daar is nooit reactie op gekomen. Niet alleen via betogingen, maar ook via haatdragende taal op verschillende platformen van sociale media. Bolsonaro heeft nooit de verkiezingsuitslag van zowel de eerste als de tweede ronde erkend. Hij bleef beweren dat de verkiezingen niet correct waren verlopen. Zijn houding heeft het wantrouwen bij zijn aanhangers versterkt en het fake news verder aangewakkerd.

Paulo Abrão. Beeld Juan Manuel Herrera/OAS
Paulo Abrão.Beeld Juan Manuel Herrera/OAS

“Bolsonaro probeert nu op een opportunistische manier zijn verantwoordelijkheid te ontlopen door veel te laat de bestorming te veroordelen en zich hiervan te distantiëren. Het is echter onmogelijk om deze bestorming te begrijpen zonder te kijken naar alle acties van Bolsonaro de voorbije jaren. Hij heeft met zijn manier van spreken en handelen deze extremisten redenen gegeven om over te gaan tot deze bestorming.”

Lula en zijn ministers spreken over binnenlands terrorisme. Is die term niet te zwaar beladen?

“Ik wil hierbij opmerken dat het normaal is dat we een parallel trekken tussen de gebeurtenissen van zondag en de bestorming van het Capitool op 6 januari 2021. Wat Brazilië nu moet doen, is met dezelfde attitude als het Amerikaanse Congres onderzoek voeren naar deze bestorming. Het moet de verantwoordelijken zoeken en eens die gevonden zijn voor de rechtbank brengen. Wat er zondag is gebeurd, zijn zeer ernstige feiten. De bestormers hebben een aanslag gepleegd op de democratie van Brazilië. In die zin is de terminologie terrorisme niet misplaatst.

“Zowel het openbaar ministerie van Brazilië als het hooggerechtshof zullen nu een grondig onderzoek moeten voeren. Belangrijk hierbij is dat dit onderzoek een grote legitimiteit en draagvlak bij de bevolking moet krijgen. Niet alleen de mensen die op de bewakingscamera’s gedetecteerd kunnen worden, verdienen gepaste straffen, maar bovenal diegenen die deze bestorming hebben georganiseerd en financieel hebben bijgedragen aan de logistiek die deze bestorming mogelijk heeft gemaakt.”

Hoe komt het dat de bolsonaristen niet zijn overgegaan tot actie op 1 januari, bij de inauguratie van Lula? Waarom vond deze bestorming na de machtsoverdracht plaats?

“Bolsonaristen stonden klaar en waren op elk moment bereid om over te gaan tot deze actie. Ze hadden echter verwacht dat Bolsonaro geen afstand zou nemen van het presidentieel paleis. Ze geloofden tot de laatste minuut dat hij in staat zou zijn om compromitterend materiaal over Lula naar buiten te brengen zodat de machtsoverdracht niet zou kunnen plaatsvinden. Ze geloofden ook dat hij aan het leger zou vragen om een staatsgreep te plegen en te voorkomen dat Lula president zou worden.

“Wat ook meespeelt: doordat Bolsonaro zijn nederlaag nooit heeft toegegeven, bleven aanhangers de vele complottheorieën die verspreid worden op sociale media geloven. Toen Bolsonaro zelf geen initiatief nam en het land verliet, moeten de bolsonaristen na 1 januari besloten hebben om het heft in eigen handen te nemen.”

Lula stond al van bij zijn aanstelling voor enorme uitdagingen. Zijn die nog vergroot sinds de bestorming?

“Op politiek vlak stond Lula al voor de uitdaging om zijn coalitie te versterken en zijn draagvlak te vergroten. Bolsonaro slaagde er niet in om opnieuw president te worden, maar het bolsonarisme boekte wel grote vooruitgang in senaat en parlement. De aanval op de drie machten van Brazilië heeft deze uitdagingen op scherp gesteld. Om de Braziliaanse democratie te redden zullen president, parlement en gerecht goed moeten samenwerken. Politieke partijen moeten akkoorden en wetten respecteren. De grote uitdaging zal zijn om de cultuur van autoritarisme te veranderen. Lula koos al tijdens de verkiezingscampagne resoluut voor de verdediging van de democratie. De bestorming van zondag heeft het belang van deze keuze op scherp gezet. Nog meer dan ooit zal Lula de verdediging van de democratie als springplank voor zijn beleid moeten gebruiken. Het zou kunnen dat hij de bestorming zal gebruiken als een levendige herinnering aan de dreiging, maar daarnaast zullen er ook pogingen tot dialoog en vrede moeten komen. Brazilianen zullen onderling weer vrede moeten vinden.

“Mensenrechten moeten opnieuw onder de aandacht komen. Het vergif en de haat die Bolsonaro met zijn speeches heeft opgebouwd, moet uit de samenleving verdwijnen. Op institutioneel vlak zou de rol van de inlichtingendiensten van Brazilië opnieuw bekeken moeten worden. Die moeten verbeterd worden, maar helaas zijn zij ook besmet door enkele bolsonaristen van de harde lijn. Sinds zondag is duidelijk dat sommige instellingen gekidnapt worden door de ideologie van bolsonaristen. Het zal nog niet eenvoudig zijn om die ideologie uit de instellingen te krijgen. Dat zal alleen kunnen als Lula met zijn beleid ook inzet op kanalen en ruimtes waar deze mensen ook gehoor vinden om hun frustraties te uiten. Verzoening en samenwerking is de enige manier om niet in de val van het polariserende en haatdragende discours te belanden. De grootste uitdaging is om autoritarisme en finaal een dictatuur te vermijden.”

Bestaat de kans dat er in Brazilië een burgeroorlog ontstaat?

“Ik acht de kans hierop zeer klein. In Brazilië is er geen cultuur van gewelddadige groeperingen. Toch zal de Braziliaanse overheid alert moeten zijn voor dit soort incidenten. Betogingen en protesten kunnen gemakkelijk overstaan in gewelddadig verzet. Doordat Bolsonaro het wapenbezit gefaciliteerd heeft, zijn er ondertussen ook veel meer Brazilianen die wapens hebben. Een van de eerste maatregelen die Lula bij zijn aanstelling heeft genomen, was trouwens om het decreet van Bolsonaro omtrent het wapenbezit te vernietigen. Ik vrees dus geen burgeroorlog, maar de betogingen zullen niet verminderen. De manier waarop de regering van Lula op deze betogingen zal reageren zal het verschil maken. Zullen bolsonaristen radicaler worden of net gematigder?”

Hoe voorspelt u de toekomst van Bolsonaro? Zal hij in de gevangenis belanden of opnieuw president van Brazilië worden?

“Het parlement en de rechtbank zullen nu onderzoeken of Bolsonaro persoonlijk betrokken was bij de bestorming. Tot voor kort kon hij omwille van zijn politieke onschendbaarheid niet onderzocht worden, maar nu kan dit wel. Er lopen ondertussen trouwens al verschillende rechtszaken tegen hem, onder meer naar zijn verantwoordelijkheid voor de 700.000 coronadoden die in Brazilië zijn gevallen.

“Bolsonaro meende met een decreet, waarin staat dat er gedurende honderd jaar geen onderzoeken naar hem en zijn entourage mogen gebeuren, zichzelf veilig te kunnen stellen. Dat decreet heeft Lula ook verworpen. Het hooggerechtshof zal sowieso een zaak tegen Bolsonaro opstarten om zijn betrokkenheid bij de bestorming van Brasilia te onderzoeken. Maar wat de uitkomst hiervan wordt, valt af te wachten.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234