Woensdag 16/06/2021

Na de new age: de next age

New age: iedereen sprak erover in de jaren '80 en '90, maar behalve de beoefenaars wist eigenlijk niemand precies wat ermee bedoeld werd. Zweverige lui, die kaarsen en wierook brandden en onzin wauwelden. Dat vatte het zowat samen. Voor wie de new age wil leren kennen, is het inmiddels wat te laat. Godsdienstsociologen hebben immers een verschuiving geconstateerd van new age naar next age. Terwijl de new age nog geloofde in de utopie van een betere wereld, gelooft de next age nog louter in individualistisch geluk.

De new age, er is de afgelopen jaren in de pers een en ander over verschenen. Meestal in termen die er geen twijfel over lieten bestaan dat het ging om een groepje zonderlingen die in meditatiehouding uitkeken naar 'the Age of Aquarius', het Waterman-tijdperk waarin we stilaan binnentreden. Wellicht is de new age-beweging de belangrijkste nieuwe religieuze beweging in het Westen die de twintigste eeuw gekend heeft. In zijn standaardwerk The New Age Movement omschrijft de Britse socioloog Paul Heelas de new age als een emancipatorische beweging, die de mens bevrijdde van de dwingelandij van formele religieuze structuren, zeg maar van de kerken. Rode draad in de new age was de sacralisering van het zelf. Het goddelijke schuilde in alles, dus ook in elke mens. Via oefeningen kon iedereen in contact komen met het goddelijke, zonder de tussenpersoon van een priester.

Tweede belangrijke kenmerk was het utopische karakter van de new age: het Waterman-tijdperk zou voor de hele planeet een vooruitgang betekenen; de mens en de hele aarde zouden een staat van gelukzaligheid bereiken. Daarmee stond de new age beweging in schril contrast met wat men de apocalyptische millenniumsekten heeft genoemd, religieuze groeperingen die de ondergang van de aarde voorspelden op het einde van de twintigste eeuw. En hoewel de publieke opinie van het lachen over de grond rolde bij de beweringen van deze apocalyptische bewegingen, blijkt stilaan dat zij meer redenen hadden om in hun grote gelijk te geloven dan de aanhangers van de new age. De apocalyptische religieuze bewegingen konden immers empirisch aantonen dat er 'tekenen' waren die hun gelijk bevestigden: natuurrampen, ecologische en politieke crisissen, oorlogen... De new age-aanhangers daarentegen moesten, toen het nieuwe millennium naderde, langzaam maar zeker toegeven dat er van het utopische Waterman-tijdperk wellicht niet veel in huis zou komen.

Voor een stuk ligt daar de oorsprong van wat godsdienstsociologen uit Zuid-Europa nu de next age noemen. De term is weliswaar Engelstalig, maar wordt in Angelsaksische landen weinig gebruikt. Hij dook voor het eerst op in 1990 in Italië en werd daar geformaliseerd in 1998 toen in Milaan het Salone del new age haar naam veranderde in Salone del new age e next age. De term werd overgenomen door christelijke auteurs en wetenschappers en is stilaan een begrip geworden in de Italiaanse spirituele tegencultuur van de late jaren '90. Ook in Frankrijk en enkele andere Zuid-Europese landen duikt de naam steeds meer op, terwijl kenmerken van de next age ook beschreven worden in Angelsaksische landen, zonder dat de naam wordt gebruikt.

De term wordt volgens de Italiaanse godsdienstsocioloog professor dr. Massimo Introvigne, die er zopas een paper over publiceerde, gebruikt om het tweede stadium aan te duiden waarin de new age-beweging is terechtgekomen. De tweede fase van de new age heeft haar utopische karakter verloren en richt zich nog louter op het individuele geluk van haar aanhangers, eerder dan op een wereldwijde belofte van gelukzaligheid voor alle mensen.

De next age volgt op een periode van diepe crisis die de new age sinds het einde van de jaren '80 heeft meegemaakt. Toen al meldden enkele new age-adepten dat de beweging meer en meer gekenmerkt werd door commercialisering. De crisis werd steeds duidelijker toen in het midden van de jaren '90 in de VS steeds meer new age-centra, -boekhandels, -uitgeverijen en tijdschriften failliet gingen. De financiële moeilijkheden lieten zich ook in Europa gevoelen. Enkele weken geleden ging het Amsterdamse new age-centrum Oininio van Gerrit-Jan Heijn over kop, waarmee de new age-beweging in Nederland een flinke klap te verduren kreeg. Bovendien zakte de markt van kristallen, belangrijke religieuze en spirituele artefacten in de new age, in de jaren '90 totaal ineen.

Maar belangrijker dan de economische crisis was de belofte voor een nieuwe gelukzalige dageraad die maar niet leek te komen. De klassieke new age-beweging was volgens Introvigne een progressief millennianisme, dat geloofde in een universele vooruitgang voor de mens en de hele planeet. Maar de empirische vaststelling van het tegendeel woog sterker door bij de aanhangers dan de profetische beloften van een nieuwe dageraad. Een groot aantal new agers verliet ontgoocheld de beweging. De overblijvers splitsten zich op in twee takken.

Een eerste tak begon sektarische karaktertrekken te vertonen. De klassieke new age ging immers prat op zijn antidogmatische houding en op de afwijzing van formele religieuze structuren. Omdat dit antidogmatisme blijkbaar geen succes had, lieten sommige new agers zich verleiden tot rigidere structuren, die geleid werden door charismatische goeroes. Professor Introvigne verwijst in zijn paper naar een Italiaanse, 400 man sterke new age-groep die zich vestigde in de commune Damanhur nabij Turijn, en zich onderwerpt aan de autoriteit van hun stichter-leider Oberto Airadui. De tweede tak van de new age trachtte zichzelf te herdefiniëren, zegt Introvigne. Ze noemde zich next age. "In essentie is next age de new age die overgaat van de derde naar de eerste persoon. Terwijl new age de sacralisering van het zelf is, is de next age de sacralisering van mijzelf." Niet iedereen zou collectief terechtkomen in de gelukzaligheid van een new age, maar dat zou misschien wel mogelijk zijn voor een 'verlichte minderheid'. Op die manier individualiseert de new age en verdwijnt het utopische karakter en het progressieve millennianisme", zegt Introvigne. "De next age belooft enkel nog individueel geluk." Een van de woordvoerders van de next age is de in de VS wonende Indiase arts Deepak Chopra. In 1994 publiceerde hij The Seven Spiritual Laws of Success, gevolgd in '95 door The Way of the Wizard, levenslessen gebaseerd op het leven van de mythische koning Arthur. Chopra noemt de next age niet bij naam, maar next agers verslinden zijn werk. In 1997 schokte Chopra tijdens een bezoek aan Italië de goegemeente door te stellen dat new age niet geschikt is voor arme mensen. Want die zijn "meer nog dan de rijken geobsedeerd door geld". Enkel wie vrij is van materiële zorgen is in staat zich te focussen op spirituele groei. Die uitspraken tonen volgens Introvigne aan dat van utopisme geen sprake meer is, en dat de new age enkel bereikbaar is voor een elite.

De evolutie naar privatisering van new age is ook in Angelsaksische landen te merken. Newsweek publiceerde onlangs een uitgebreid artikel over de next age in de VS. Daaruit blijkt dat steeds meer Amerikanen "zich afvragen wie ze nu eigenlijk zijn", en daartoe behoorlijk wat geld over hebben. De Amerikanen hebben zich gestort op de markt van de zelfhulpboeken, een industrie van 563 miljoen dollar (ongeveer 22 miljard frank) per jaar. Als je er de cursussen, seminaries en weekends bij rekent, gaat het om een industrie die volgens het onderzoeksbureau Marketdata goed is voor 2,48 miljard dollar (zo'n 100 miljard frank) per jaar.

Marketdata verwacht de volgende drie jaar een jaarlijkse groei van dat bedrag met twee nullen. Newsweek is minder genuanceerd dan professor Introvigne en heeft het over "kippensoep voor de ziel". Vooral vrouwelijke babyboomers zijn klant bij de new age-boekhandel, maar in de cursussen en tijdens voordrachten tref je Amerikanen aan van alle rassen, geslachten en sociale standen. Het gaat om gewone mensen, met een normale baan die een gebrek ervaren in hun leven: "De eenvoudige wereld van huwelijken voor het leven, heldere carrières en onaantastbare religieuze overtuigingen is vandaag vervangen door stress, disfuncties en twijfel", schrijft Newsweek. En iedereen zoekt een persoonlijke uitweg uit de crisis. En hoewel vanuit verschillende hoeken geprobeerd wordt de nieuwe trend "te ridiculiseren als simplistische psychoblabla", zijn psychologen redelijk positief over het aanbod aan zelfhulpcursussen.

In The Authoritative Guide to Self-Help Resources in Mental Health voor het jaar 2000 geven 2.500 psychologen punten aan de zelfhulpcursussen. Zij concluderen dat twee derde van de boeken en cursussen zinvol zijn. Auteurs als Stephen Covey, schrijver van The 7 Habits of Highly Effective People, de man die de managers van Hard Rock Café traint, krijgen goede punten. Deepak Chopra scoort laag.

Evenals John Gray, de voormalige hindoemonnik die met Mannen komen van Mars, vrouwen van Venus steenrijk is geworden. Gray doet vandaag meer dan paren met problemen begeleiden. Hij leidt een business die je tot allround succes kan brengen en verdient daarmee jaarlijks zo'n 10 miljoen dollar (400 miljoen frank). Voor 50.000 dollar (2 miljoen frank) komt hij een voordracht geven. In 1999 gaf hij volgens Newsweek twaalf dergelijke voordrachten. En binnenkort is er ook de Mannen komen van Mars-website.

Met websites in geld te verdienen, zo ervoer ook succesauteur Anthony Robbins, die de aandelen van zijn site Dreamlife zag boomen. De site is nu zo'n 300 miljoen dollar (12 miljard frank) waard. Robbins gaf consult aan topsporter Andre Agassi, en adviseerde vorige herfst Bill Clinton toen de campagne van kandidaat opvolger Al Gore slabakte. De slogan van Robbins zegt waar de next age over gaat: "I'm the voice. I will lead, not follow... defy the odds. Step up!"

Terwijl new age de sacralisering van het zelf was, is de next age de sacralisering van mijzelf

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234