Zondag 27/11/2022

Na de moord

De smaak van de nederlaag, van het onherroepelijke dat je met alle macht ongedaan zou willen maken. Daarmee vat ik samen wat bij mij de moord op Pim Fortuyn teweeg heeft gebracht.

Op de politicus had ik veel kritiek, die ik vandaag in deze column had willen opschrijven. Dat is voorbij. Nu schrijf ik over de energieke, onverslaanbaar montere man, een onvervangbare. Het is een raadsel waarom iemand hem kwaad zou willen doen. De sluipmoordenaar heeft zijn werk gedaan. Van Fortuyn blijft de herinnering aan een flinke kerel die er zichtbaar plezier in had.

Zijn grote verdienste is dat hij degene is geweest die eindelijk, na alle theoretische wetenschap, met de daad duidelijk heeft gemaakt, hoe groot de afstand tussen de burgerij en de bestuurders is geworden. Dat de paarse coalitie aan het einde van acht jaar versleten was, wist iedereen. Het falen van de openbare diensten, de hebbelijkheid om ieder conflict te dompelen in de fondue van de onachterhaalbare consensus, de gewoonte om dat aan het volk te verklaren in de gladde geheimtaal die in politiek Den Haag de voertaal is, de litanie over wachtlijsten, spoorwegen, files, bolletjesslikkers, veiligheid, enzovoorts, we weten het niet zomaar, we kunnen het dromen.

Zeker, er werd iets aan gedaan. Plannen van actie en aanpak. Dat beloofde resultaten, maar misschien is dat wel de ingebakken tekortkoming van Paars II: het kwam nooit op tijd. Het werd niet meer zichtbaar, het was niet ervaarbaar. De fatale vergissing van 'politiek Den Haag' is geweest, dat dit alles daar niet is voorvoeld. Daar is niet goed begrepen dat de zich opzamelende onvrede het kritieke punt had overschreden. Ongeacht de vraag welk 'knelpunt', zoals dat in Den Haag wordt gezegd, de voorrang werd gegeven, voelde een groot deel van de kiezers zich in een wollig harnas opgesloten, zonder uitzicht op ontsnapping. Dat is het definitieve argument in het vonnis over paars: het had zijn radar voor de onvrede verloren.

Toen kwam Pim Fortuyn. Onbezwaard door Haagse zeden, gewoonten en verplichtingen sprak hij zijn eigen taal. Wat hij daarin heeft gezegd, heeft van het ogenblik waarop hij zich in de strijd mengde tot de dag van zijn dood een duidelijke ontwikkeling ondergaan.

Naar de inhoud heeft hij zich onmiskenbaar aan de Nederlandse mogelijkheden aangepast, maar de vorm, onverbrekelijk aan zijn persoon verbonden, is dezelfde gebleven. Zo bleef hij het publiek debat beheersen, en zo bleef hij in de peilingen stijgen. Door zijn persoonlijke optreden, zijn performance, regisseerde hij de media. Bij de meeste van zijn concurrenten was het andersom. Dat alles heeft bij de partijen van het gevestigde bestel paniek veroorzaakt, met de dag duidelijker zichtbaar.

De manier waarop men geprobeerd heeft zich daaruit te redden, bevestigde de ernstigste vermoedens. Het eerste lijsttrekkersdebat heeft de toon gezet. Ze waren gewaarschuwd. Vervolgens had iedere zichzelf respecterende politicus uit de Soundmix Show-vertoning moeten weglopen. Het is niet gebeurd. Daarna heb ik verscheidene leidende politici zich verder op de dwaalsporen van de fun-democratie zien bewegen.

Een minister die in een conducteurspakje in een stilstaande wagon het kaartje knipt van een acteur die een weerspannige passagier nadoet. Ik noem maar een deerniswekkend voorbeeld. De campagne heeft zich voor de televisie ontwikkeld tot een reeks van ludieke zelfvernederingen waaraan geen politiek bewust burger, van welke richting dan ook, nog een boodschap moet hebben gehad. En de televisie is het enige overgebleven volksmedium.

De democratie gaat verder. Praktische vragen dienen zich aan. Het kabinet heeft besloten de verkiezingen niet uit te stellen. Mij dunkt dat dat niet verstandig is. Het geschokte volk - het is geschokt, geen wonder! - had meer tijd gegund moeten worden om zich uit die toestand te bevrijden, meer rouwbeklag. Dat is de geest van de tijd. En daarna meer gelegenheid om de nieuwe toestand te overzien. Hetzelfde geldt voor de politieke partijen.

Om te beginnen de Lijst Pim Fortuyn zelf. De partij stond en valt met de naamgever. Maandag verscheen in het televisieprogramma Barend & Van Dorp de heer Harry Mens, vriend van de vermoorde. Hij is van mening dat de lijst moet worden opgeheven en dat dat in de geest van Pim Fortuyn zou zijn. Hij liet zich laatdunkend uit over de andere leden op verkiesbare plaatsen. Dinsdag kwam de heer Ferry Hoogendijk aan het woord. Hij bleek niet te weten dat partijgenoten in gesprek waren met Joep van den Nieuwenhuizen. Als die een rol zou gaan spelen, trok hij zich terug. Intussen is de fameuze zakenman uit Texas op weg naar Den Haag.

Nummer twee van de lijst-Fortuyn vraagt het volk om, bij wijze van eerbetoon op de lijst te stemmen. Macht geven aan een dode om hem te eren - niet verstandig. Het absurde nu, en het tragische straks, is dat de stichter van de partij, die duidelijkheid beloofde, verwarring achterlaat.

Dan komt de beantwoording van de schuldvraag. Pim Fortuyn zelf heeft gezegd dat hij zich 'gedemoniseerd' voelde. Het mag zo zijn, hijzelf is de initiator van het scherpe debat, en van de nieuwe polarisatie in onze politiek. Tot de nasleep van de moord horen nu de anonieme bewerking met spuitbussen van de affiches der tegenstanders, belegering van de werkruimte van de premier ('Kok! Heb je nu je zin!'). In Nederland ligt het geweld dicht onder de oppervlakte en hier en daar heerst een gretig verlangen naar de uitbarsting. Het is niet ondenkbaar meer dat de stoottroepen van de voetballerij aan het front van de politiek verschijnen.

Pim Fortuyn heeft een volksoppositie doen ontstaan, op een manier en van een omvang die we in Nederland niet kennen. Er is een groot verschil tussen de leider van een opstand en de regeerder. Soms zijn de kwaliteiten van beiden in één mens verenigd. De verkiezingen hadden hem de gelegenheid gegeven dat te bewijzen. De oppositie is onthoofd maar blijft bestaan. Het Nederlandse probleem is dat geen mens weet hoe het moet worden opgelost.

H.J.A. Hofland is columnist van NRC Handelsblad. Zijn romans, verzamelde columns en essays verschenen bij De Bezige Bij.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234