Woensdag 23/09/2020

Na 9/11 kwam dus 11/2

'Toen hij klaar was met wat hij stond te doen, liep hij rustig weg. Hij rende niet of zo, hij wandelde.' Hoe ge�soleerd en maf de moordenaar van Theo van Gogh eerst ook leek, alles wijst erop dat Amsterdam dinsdag zijn mini-9/11 beleefde. Het gebeurde op 11/2, de lokale variant op het Amerikaanse '911' en onze '101'. Het plan van Mohammed Bouyeri voorzag ook nog veertig maagden, maar dat mislukte. Douglas De Coninck bericht vanuit Amsterdam.

09.08.2004 - Zag zojuist theo v gogh weer eens fietsen op de lineausparkweg - Theo... fietsen??? Woehahaha - jaja, hij fietst veel hoor, heeft denk ik geen rijbewijs, hij was wel uitgeput overigens aan zijn rode kop te zien haha :) - Theo is altijd op de fiets jah! Alleen het afvallen wil niet lukken! 16.09.2004 - Theo van Gogh in Amsterdam bij de Willemsparkweg. - Dat mag wel een héééluh sterrukkuh bijk zijn! - Hoe dik is de eenzame fietser! - hij fiets altijd, toen ik hem had gespot was ie ook op de fiets

Uitgespeeld is het argument nog niet, maar de eerstvolgende bekende Nederlander die het lastig heeft met www.vipspotting.nl heeft aan vijf minuten surfen genoeg voor een staat van totale ontzetting. Er is momenteel geen enkele aanwijzing dat Mohammed Bouyeri zijn prooi wist te lokaliseren via deze site, maar het is schrikken. De locaties waar filmmaker-columnist Theo van Gogh (47) de afgelopen maanden zoal is 'gespot' lijken retroactief een handleiding te zijn geweest.

Niet dat Van Gogh zelf behoefte had aan geheimzinnigheid over zijn levenswijze. "Hij zwaaide altijd", zegt de dame op het nummer 93 in de Linnaeusstraat. Nee, ze kende hem niet persoonlijk. "Hij hoorde gewoon bij de buurt. Met zijn fietsie."

Theo van Gogh had zo'n zware fiets met een kinderzitje, zoals ze 's ochtends bij tientallen uitgestald staan in het rek voor de Linnaeusschool, juist om de hoek. Zijn zoon, dertien, paste er allang niet meer in, maar voor boodschappen was dat wel handig. Die ochtend was hij op weg naar de productiemaatschappij, om er de montage van 06-05, zijn film over de moord op Pim Fortuyn, te bekijken. Over het tijdstip variëren de versies van "iets na halfnegen" tot "kwart voor negen".

Eerder dat eerste, zegt de dame die het zag gebeuren vanuit haar raam boven de Paul Bas-optiek, aan de overkant van de straat. "Ik wist niet hoe schoten klonken en vermoedde vuurwerk", vertelt ze. "Wat raar, zo vroeg al, dacht ik. Toen hoorde ik geroep en zag ik vanuit het raam al die fietsen op straat vallen. Allemaal mensen die net hun kinderen naar school hadden gebracht. Iedereen zocht dekking."

Mohammed Bouyeri (26) was achter zijn slachtoffer aan beginnen te fietsen en loste de eerste schoten iets voorbij het stadsdeelkantoor. Van Gogh sprong van zijn fiets en rende naar de overkant van de straat, waar nieuwe kogels hem troffen. Hij zeeg neer ter hoogte van Eetcafé De Hollander. "De dader droeg zo'n soort kleed of een lange jas, grijs", zegt de dame. "En een blauwe sjaal. Hij had ook zo'n raar mutsje op. Wat me het meest trof, was de rust die hij uitstraalde. Heel koud, vastberaden. Hij boog zich over Theo van Gogh, ik zag hem zo'n groot mes trekken."

Het tafereel dat getuigen beschrijven, doet denken aan de wansmaak op ogrish.com, de website die zich laat opmerken met beelden 'tot het eind' van Iraakse onthoofdingen (DM 16/10). "Hij boog zich over Theo. Het was alsof hij aan het zagen was, als in een broodje", zegt de vrouw, bij wie het toen pas begon te dagen dat als dit een afrekening was van 'het milieu', het toch wel een erg bijzondere was. "Op zo'n moment kijk je in alle richtingen tegelijk. Toen hij klaar was met wat hij stond te doen, liep die man rustig weg. Hij rende niet, hij wandelde. Richting Oosterpark."

Veel handelszaken in de drukke Linnaeusstraat openen om 8.30 uur. De uitbater van de slotenmakerij op de hoek met Oosterpark Oost hoorde de kreten en zag de jongeman in het gewaad voor de winkel stilstaan. Hij leek iets te zoeken in een jaszak en stak, nog steeds de rust zelve, de straat over. De slotenmaker zag hem eerst nog een praatje maken met een oudere man "met een baard en een soort tulband op zijn hoofd". Wie die man is en of hij wat te maken heeft met de moord is tot vandaag onduidelijk.

Volgens omstanders kwam de eerste politiewagen aan om 8.55 uur ("toch wel laat als je weet dat dat nieuwe kantoor vlakbij is"). Naast de vele telefoontjes naar het noodnummer 112 was er ook die ene man die tijdens het laatste salvo op Van Gogh was geraakt en zich tot op het commissariaat wist te slepen.

Voor Van Gogh kon geen hulp meer baten. Verkopers van de elektrozaak en personeelsleden van de 'Wasmatiek' bogen zich over het slachtoffer, herkenden het en zagen de bewegingen van de open liggende slagader in de hals vertragen en bloed wegstromen. Een rituele moord, zoals Ayaan Hirsi Ali het omschreef. "Kogelwonden hier en daar", zegt de verkoper in de elektrozaak, wijzend naar schouder en onderbuik. "Zoveel bloed. Ik keek, en zag dat niets meer kon helpen. Dan dat briefje. Het was met een keukenmes in zijn buik geprikt."

Driedubbel gevouwen. Een open brief met een oproep tot de jihad. Bedreigingen aan het adres van Nederlandse politici en ook Ayaan Hirsi Ali (pagina 12). Iemand hoorde laatste woorden van Theo van Gogh nog: "Genade, genade! We kunnen er toch over praten?"

De of-of-vraag duikt weer op. Was dit het werk van een geïsoleerde gek of van een strijder van een radicale islamitische terroristische groep? De acht arrestaties die de Nederlandse politie dinsdag verrichtte, wijzen in de richting van een groep. Al is het dan nuttig te denken aan de vele Palestijnse zelfmoordterroristen die op eigen houtje een bompakket in elkaar knutselen. Of aan de terreurexperts die al jarenlang bezweren dat we Al-Qaeda moeten zien als een brand veeleer dan als een organisatie. Of aan Osama bin Laden zelf op die na 11 september opgedoken tape: de meeste vliegtuigkapers zouden tot op het laatst niets hebben geweten wat de bedoeling was.

Een beetje organisatie had ervoor kunnen zorgen dat Bouyeri in een auto kon springen. Niets daarvan. De man die de slotenmaker het park in zag stappen, was er meer dan waarschijnlijk van overtuigd dat hem daar veertig maagden wachtten. Na zijn arrestatie diepte de politie een brief op uit zijn kleed: "Dit is dan mijn laatste woord... Door kogels doorboord... In bloed gedoopt. Zoals ik had gehoopt.'

Bouyeri moest een eind stappen voor de politie hem kon vinden. Hij doorkruiste het hele Oosterpark, een wandeling van een minuut of tien, om net voorbij de vijver zelf het vuur te openen op de eerste agent die hij zag. Hij nam ter hoogte van de Mauritskade ook een motoragent onder vuur. Hier liep het mis. Een agent trof hem in zijn been. Bouyeri werd ingerekend en naar het ziekenhuis gebracht.

De moord volgde exact 911 dagen op die van Pim Fortuyn. Remember 911: het Amerikaanse noodnummer. Er lijkt echter nog meer numerieke symboliek mee te zijn gemoeid. In Nederland is, meer dan bij ons, het Europese noodnummer 112 al volop ingeburgerd. Dat was die ochtend ook de kreet van de jongen die in paniek de sigarenwinkel in de Linnaeusstraat binnen rende: "Bel 1-1-2!" Theo van Gogh werd vermoord op 2/11, 2 november.

Op het nummer 29 in de Marianne Philipsstraat in de sociale woonwijk in Slotervaart staat een houten plank waar dinsdag nog een deur was. Een geel briefje van de politie. "Hij woonde er nog niet zo lang", zegt een autochtone bewoonster van de benepen naoorlogse duplex-blokken. "Tijdens de huiszoeking, dinsdagnamiddag, zijn Marokkaanse jongeren uit verschillende panden weggerend", zegt de vrouw. "De politie leek verrast."

De Nederlandse politie ziet de duplex nu als een transitadres voor aankomende moslimterroristen. Zij wisselen de hele tijd van woonplaats. Bouyeri was hier wel gedomicilieerd, maar verbleef vaak in een van de panden in Amsterdam-West die de Nederlandse criminele recherche al in het vizier had tijdens het onderzoek tegen Samir Azzouz, de achttienjarige Nederlander van Marokkaanse origine die op plannen broedde voor aanslagen tegen het Nederlandse parlementsgebouw, de kerncentrale in Borssele en de luchthaven Schiphol. Nam de Nederlandse justitie de zaak aanvankelijk niet zo ernstig, dan deed ze dat wel toen bleek dat Azzouz in contact stond met een van de verdachten bij de bloedige aanslagen op joodse toeristen in Casablanca op 16 mei 2003.

In diezelfde periode was Azzouz ook al eens naar Tsjetsjenië gereisd om de Russen te helpen bevechten. Zijn vroegere leerkracht, gisteren in NRC Handelsblad: "Samir leek een knullige Robin Hood. Wie reist nu hartje winter in een zomerjasje naar Tsjetsjenië om de held uit te hangen en komt al na twee weken terug omdat het zo koud is? De school heeft hem na zijn terugkeer opgevangen. Je praat met zo'n jongen. Maakt een inhaalprogrammaatje. Omdat je wilt dat hij toch over gaat. Deze week vraag ik me af of wij niet te naïef zijn geweest."

Azzouz en Bouyeri waren vaak samen te zien op het beruchte August Allebéplein in Amsterdam-West of in de nabijgelegen El Tawheed-moskee. De vanuit Saoedi-Arabië gefinancierde moskee haalde in april al het nieuws, toen bleek dat er literatuur werd verspreid met oproepen pro vrouwbesnijdenis en het doden van homo's (door hen "met het hoofd naar beneden van hoge gebouwen af te gooien"). Een woordvoerder van de moskee pareerde opmerkingen met: "Dat is censuur". De Telegraaf typeerde 'Mohammed B.' donderdag nog als "een hardekernjongere", al lijkt dat een wat overtrokken cliché. Bij de Amsterdamse politie ontkent woordvoerster Elly Florax berichten als zou hij meermaals met de politie in aanraking zijn gekomen voor gewelddelicten. Het enige wat werd teruggevonden was een incident in september 2004 op een tram. Bouyeri had geen kaartje op zak, "maakte stampei" toen de controleur hem erop aansprak en werd meegenomen naar het politiekantoor.

De directe familie van Bouyeri bestaat uit een vader, een stiefmoeder, een jongere broer en drie zussen, onder wie Wardia, die voor hem op de vlucht zou zijn geweest omdat ze een kind had met een Marokkaanse maar in zijn ogen foute man. "De voertaal van de keurige familie is Nederlands", merkte De Telegraaf nog op.

Bij Mohammed Bouyeri zouden de stoppen door zijn beginnen te slaan toen zijn moeder goed twee jaar geleden stierf aan borstkanker. Tot dan toe werd over de jongen in de wijken Slotervaart en Overtoomse Veld ook al gesproken in clichés. Andere clichés. Een toeschouwer op een verkiezingsdebat in de wijk in 2001 verwoordde het gevoel dat hij toen had in Het Parool: "Die jongen gaat nog veel betekenen voor de buurt."

Bouyeri modereerde het debat en kweet zich volgens aanwezigen met verve van zijn taak. Niet vanzelfsprekend voor iemand die in het 'Complex 26' opgroeide, een grauw architecturaal misbaksel uit de jaren vijftig vol schotelantennes, wapperende was en graffiti. Geen geschikter decor voor wie een film in zijn hoofd heeft over gettovorming aan de rand van de grootstad. Bouyeri behaalde zijn middelbare diploma in het Mondriaan Lyceum, waar later ook Azzouz school liep, en studeerde door aan de hogeschool InHolland in Diemen. Bouyeri volgde vijf jaar hoger onderwijs met in 2002, als sluitstuk, een opleiding sociaal-pedagogische hulpverlening aan de Hogeschool van Amsterdam.

Het lijkt duidelijk hoe de prille twintiger in die tijd zijn toekomst toen zag. Na zijn studies kreeg hij een baantje in het welzijnswezen. Hij ijverde met enkele 50-plussers voor meer kansen voor werkloze jongeren uit de buurt en subsidies om die te verfraaien. Hij ging aan de slag bij de Stichting Eigenwijks, die zich bezighoudt met fietsenstallingen, stoepen en multiculturele feesten. Steeds weer onder het credo: "We moeten leren met elkaar te leven, niet naast elkaar".

Mohammed Bouyeri leek zich in deze lichtjes geitenwollensokken-biotoop thuis te voelen. Hij werkte in de Van Eesterenzaal, vlak bij de Hart Nibbrigstraat, waar hij opgroeide en waar zijn vader nog steeds woont. Veel hield zijn baantje niet in. Hij zette tafels en stoelen klaar als er iets te organiseren viel, schonk koffie en poetste de zaal na afloop. Hij deed op één punt moeilijk: de bar. De organisatie schenkt wijn en bier, iets waar Bouyeri niet aan wou beginnen: "Geen alcohol." Hij werd wel gezien als een voorbeeldig geïntegreerde moslim. Hij ging met vader naar de gematigde El Ouma-moskee aan de Potjesweg, ingebed in de Stichting Islamitisch Cultureel Centrum.

Bouyeri zou maar enkele maanden voor de Stichting Eigenwijks hebben gewerkt. Hij was er lid van de Werkgroep Jongeren, gaf 'vergaderles' en organiseerde een politiek café. Hij liet zich opmerken door in de buurt Marokkaanse tieners aan te spreken, hen ertoe aan te manen niet in groep op straat rond te hangen en te betrekken bij de buurtwerking. Twee jaar geleden nam Bouyeri ontslag en verhuisde. Van dan af is er weer dat andere cliché: "Opeens droeg hij een baard en liep hij rond in een djellaba."

De verdachte heeft inmiddels een advocaat, de bekende Nederlandse strafpleiter Peter Plasman. Na een eerste gesprek met zijn cliënt had die deze week niets te melden: "Geen enkele mededeling." Zo ook zijn cliënt. Vanwege de kogel in het been drong de politie aanvankelijk niet te hard aan, maar de twintiger houdt de lippen stijf op elkaar. Hij werd na een dag overgebracht naar de ziekenboeg van de gevangenis van Scheveningen maar lijkt bewust te kiezen voor de stilte.

Op de plaats van de moord blijven de bloemstukken, de bier- en wijnflesjes, de pakjes Marlboro, de brieven en de kaarsjes zich opstapelen. Er wordt hardop gediscussieerd. Steeds weer diezelfde taferelen, dezelfde zinnen.

"Het gaat niet om álle Marokkanen, het is die kleine groep."

"We moeten leren met elkaar te leven, niet naast elkaar."

Het onbegrijpelijke verhaal van de moordenaar van Theo van Gogh. Tot enkele jaren terug werkte hij als toonbeeld van perfect geïntegreerde allochtoon nog bij de Stichting Eigenwijks. Dinsdag dacht hij alleen aan die veertig maagdenDrie jaar geleden liet Mohammed Bouyeri zich in zijn wijk opmerken als moderator tijdens een verkiezingsdebat. Iedereen dacht: 'Die jongen gaat nog veel betekenen voor de buurt'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234