Zaterdag 15/08/2020

Congo

Na 59 jaar: federaal parket zet deur op een kier voor Lumumba-proces

Patrice Lumumba, de eerste Congolese premier, schudt de hand van de Belgische ambassadeur Jean van den Bosch op 4 juli 1960. In september werd Lumumba afgezet, in januari 1961 werd hij vermoord.Beeld AP

Meer dan 59 jaar na de moord op Patrice Lumumba herkwalificeert het federaal parket die als oorlogsmisdaad. Daardoor kan er alsnog een proces komen. Schrijver en expert Ludo De Witte verwacht niet dat dat meteen gebeurt en ziet eerder ‘symboolpolitiek’.

Federaal procureur Frédéric Van Leeuw was gisteren te gast bij de Franstalige nieuwszender LN24. Aangesproken op de houding van zijn ambt in verband met de moord op de Congolese premier Patrice Lumumba, verraste hij: “We zijn de mogelijke vervolgingen aan het oplijsten. We hebben de feiten als oorlogsmisdaden gekwalificeerd, wat werd bevestigd door het Brusselse hof van beroep. Daardoor kunnen ze niet verjaren.” Dat lijkt te impliceren dat het federaal parket aanstuurt op een assisenproces.

“Het is symbolisch belangrijk dat justitie zich hiervoor interesseert en de feiten kwalificeert”, vindt Van Leeuw. “Want België komt niet sterker uit die periode. En we hebben stappen vooruit gezet. We hebben bijvoorbeeld een tand van Patrice Lumumba teruggevonden bij de familie van een van de personen die zijn lichaam lieten verdwijnen, net als dat van twee andere politici die samen met hem werden geëxecuteerd. Een beetje zoals een relikwie. Het toont de mentaliteit van die mensen.”

Black Lives Matter

Lumumba was na de onafhankelijkheid van Congo op 30 juni 1960 de eerste premier van het land. In september van dat jaar werd hij al afgezet na een staatsgreep die de militaire dictator Mobutu Sese Seko aan de macht bracht. Op 17 januari 1961 werd hij vermoord in de provincie Katanga. Vragen naar hoe, waarom en door wie werden in 1999 al vrij omstandig beantwoord in het boek De moord op Lumumba van socioloog Ludo De Witte.

Er volgde een parlementaire onderzoekscommissie, die in 2001 haar werkzaamheden afrondde. Tot ergernis van de nabestaanden en ook De Witte werden enkele achter gesloten deuren afgelegde getuigenissen over het Belgische aandeel in de moord geweerd uit het eindverslag. Van Leeuw gaf gisteren aan dat een onderzoeksrechter toegang zou vragen tot die getuigenissen.

“Black Lives Matter schudt het establishment door elkaar”, reageert Ludo De Witte. “We horen zaken zeggen en voorstellen formuleren die enkele maanden geleden onmogelijk werden geacht. Maar waarom wacht men zo lang? Die getuigenissen liggen daar al negentien jaar.”

Humo-journalist

De familie Lumumba stapte in 2012 al naar het federaal parket met een klacht tegen burggraaf Etienne Davignon (87) en elf andere nog levende mensen die volgens haar betrokken waren bij de moord. Het federaal parket kondigde eind 2012 al aan dat het het onderzoek zou voeren op grond van de wet op de universele bevoegdheid. Het gaat dan om oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid of genocide: misdrijven zonder verjaringstermijn.

In zijn boek reconstrueert De Witte hoe de Belgische commissaris Frans Verscheure de gevangengenomen premier, zijn minister Maurice Mpolo en senaatsvoorzitter Joseph Okito naar hun executieplek leidde. Politieman Julien Gat gaf zijn soldaten bevel om te vuren.

Gat kreeg daarna een nieuwe identiteit en een onderkomen in een Belgische kazerne in West-Duitsland. Nog een andere betrokkene kreeg een post aan het hof en een derde werd een geridderd.

Dat justitie in het kader van het door de familie gevraagde onderzoek de hand kon leggen op een tand van de vermoorde premier is niet haar verdienste, maar die van journalist Jan Antonissen van het weekblad Humo. Hij publiceerde begin 2016 een interview met de dochter van oud-rijkswachter Gerard Soete. Hij was het die in 1961 in Katanga het lichaam van Lumumba samen met die van de twee anderen moest doen verdwijnen. Soete en zijn broer zaagden de lijken met een beugelzaag in stukken en lieten de lichaamsdelen oplossen in zwavelzuur. Soete wrong eerst nog twee snijtanden uit Lumumba’s kaak en bewaarde die als souvenir.

De dochter toonde die tand aan Antonissen. Toen hij daags voor publicatie Ludo De Witte belde om hem dat te vertellen, stapte die meteen naar het federaal parket. Het parket organiseerde onmiddellijk een huiszoeking en legde beslag op de resten.

Etienne Davignon

Dat er 21 jaar na zijn onlangs heruitgegeven boek eindelijk juridisch iets lijkt te bewegen, stemt Ludo De Witte eerder sceptisch dan enthousiast: “Waarom doet men dit nu pas? Ik was betrokken bij de aanlevering van geschiedkundige dossiers die de klacht van de familie moet ondersteunen. Ik kan verzekeren dat het dossier ijzersterk is. Toen de familie acht jaar geleden haar klacht indiende, leefden nog twaalf betrokkenen. Nu zijn er nog slechts graaf Davignon en een paar anderen. Is het de bedoeling om dit onderzoek te laten aanslepen tot alle betrokkenen zijn overleden?”

In zijn boek spreekt De Witte over een Belgisch team dat Lumumba vanaf zijn bureau de dood injoeg: minister van Afrikaanse Zaken graaf Harold d’Aspremont Lynden, zijn adjunct Jules Loos, minister van Buitenlandse Zaken Pierre Wigny en zijn gezanten Robert Rothschild en Etienne Davignon.

De latere burggraaf, topbankier, bedrijfsleider en minister van staat was in 1961 een twintiger en diplomaat bij Buitenlandse Zaken. In een telex aan minister Wigny meldde de toen 27-jarige Davignon op 16 september 1960 vanuit Brazzaville dat “Lumumba nog niet onschadelijk is gemaakt”. Davignon wees de beschuldigingen altijd laconiek af.

De Congolees-Belgische artiest Pitcho draagt een T-shirt met Patrice Lumumba op de verjaardag van de Congolese onafhankelijkheid. Beeld AP
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234