Donderdag 09/12/2021

Na 100 jaar terug naar Sarajevo, waar WO1 begon: "Oorlog is niet belangrijk, alleen voetbal"

Deze jongen denkt niet aan het verleden van oorlogen in zijn geboortestad Sarajevo, maar wel aan de uitschakeling in het WK van Bosnië-Herzegovina door Nigeria Beeld AFP
Deze jongen denkt niet aan het verleden van oorlogen in zijn geboortestad Sarajevo, maar wel aan de uitschakeling in het WK van Bosnië-Herzegovina door NigeriaBeeld AFP

Zaterdag zal het precies honderd jaar geleden zijn dat Franz Ferdinand werd doodgeschoten in Sarajevo, wat zou uitmonden in de eerste wereldoorlog. Een eeuw later is de hoofdstad van Bosnië-Herzegovina een verscheurde stad, met een verleden dat niet verteerd kan worden. Oost-Europa- en Balkan-kenner Frank Schlömer reisde er naartoe en maakte een reeks in zes afleveringen. Deel 1: het huis van oorlogen, waar voetbal overheerst.

"Zondagochtend 28 juni 1914 heerste vrede op het Europese continent, toen aartshertog Franz Ferdinand en zijn vrouw Sophie Chotek in het station van Sarajevo aankwamen. Zevenendertig dagen later was het oorlog."

Zo begint Cambridge-professor Christopher Clark zijn magistrale boek 'De Slaapwandelaars'. De turf is inmiddels een bestseller geworden en hij verhaalt hoe Europa in 1914 met open ogen de Eerste Wereldoorlog is ingestapt. De student en Servische nationalist Gavrilo Princip schoot op die bewuste dag de Oostenrijkse aartshertog Franz Ferdinand en diens vrouw dood en wierp daarmee een smet op Sarajevo die honderd jaar later nog als een vloek leeft.

Maar eigenlijk was Sarajevo maar de vonk die de confrontatie ontketende die bepaalde Europese grootmachten maar wat graag wilden. De keizerrijken Oostenrijk-Hongarije en Duitsland op kop. Die zomer van 1914 werden 65 miljoen soldaten gemobiliseerd, drie imperiale machten waren betrokken bij de eerste grote slachting in de 20ste eeuw, er vielen 20 miljoen doden en gewonden. Deze ramp werd de moeder van alle rampen. Men sprak over het einde van de oude wereld en 'de zelfmoord van Europa' (Stefan Zweig) en telkens kwam die ene stad weer ter sprake: Sarajevo.

Er werd geopperd dat geweld en oorlog gewoon in het DNA van die Balkan-metropool zitten en de geschiedenis deed goed haar best om de juistheid van die stelling nadien aan te tonen. De Britse Balkan-specialist Misha Glenny noemt de regio "een huis van oorlogen" en als dat zo is, dan zou Sarajevo zeker de woonkamer van dat huis zijn. Nog maar in de lente van 1992 kende de stad die verschrikkelijke belegering door de Servische milities die 44 maanden heeft geduurd en 10.000 doden heeft gekost. Van op de heuvels van de stad schoot Servische artillerie op alles wat beneden bewoog en Sarajevo kreeg plots de meest beruchte straat op aarde: Sniper Alley. De stad heeft altijd een multiculturele ziel gehad, maar de oorlog van de vroege jaren 1990 heeft haar diep veranderd en de bevolkingsgroepen uiteen gedreven. Sarajevo is meer dan 100.000 bewoners kwijt geraakt omdat ze tijdens en na de belegering zijn weggevlucht en omdat families die het konden hun kinderen naar het buitenland hebben gestuurd. Velen van hen zijn nooit teruggekeerd.

Lees verder onder de foto.

Oost-Europa en Balkan-kenner Frank Schlomer Beeld Bob Van Mol
Oost-Europa en Balkan-kenner Frank SchlomerBeeld Bob Van Mol
Om de hoek van deze gedenkplaat was het dat Gavrilo Princip op 28 juni 1914 Franz Ferdinand vermoorde Beeld AP
Om de hoek van deze gedenkplaat was het dat Gavrilo Princip op 28 juni 1914 Franz Ferdinand vermoordeBeeld AP

2014 is hét jaar van de absolute herdenkingscultuur en weer zit Sarajevo er middenin. Honderd jaar Eerste Wereldoorlog dus, 75 jaar Tweede Wereldoorlog, 70 jaar landing in Normandië, 25 jaar val van de Berlijnse Muur - het zit in de loop van dit jaar allemaal in de actualiteit. En Sarajevo zelf geeft er nog een extra touch aan: 30 jaar is het nu geleden dat het de Olympische Winterspelen te gast had. Toch lijkt Sarajevo een uitgewist geheugen te hebben. Natuurlijk staan de moderne beulen die haar hebben willen vernietigen, Ratko Mladic en Radovan Karadzic in Den Haag voor de rechter, maar bijna 25 jaar na de verschrikkelijke belegering van Sarajevo doet lang niet iedereen moeite om de verscheurde stad te verzoenen, de etnische groepen bij elkaar te brengen en haar eeuwenoude multiculturele traditie te redden.

Ze is de hoofdstad geworden van een kunstmatig land, Bosnië-Herzegovina, waar drie volkeren leven (Serviërs, Kroaten, Bosniakken), niet mét maar nààst elkaar. De twee entiteiten - Republika Srpska en Federatie van Moslims en Kroaten, - die door de akkoorden van Dayton (1995) tot een 'land' werden gebombardeerd - dwarsbomen elkaar en tussen hen in zit Sarajevo dat zichzelf niet meer herkent. De sociologie van de stad is veranderd: vroeger was de helft van de inwoners moslim, nu is dat zo goed als 90 procent. Duizenden moslims uit door de Serviërs beheerde plattelandsregio's hebben de stad overspoeld en veel oude stedelingen zijn weggetrokken. De tachtig moskeeën die er vroeger stonden zijn er inmiddels tweehonderd geworden. Turkije, de Arabische Emiraten en andere bevriende staten strooien kwistig met geschenken zoals bibliotheken, culturele centra en scholen.

Elke etnische gemeenschap heeft zijn eigen scholen, met eigen leerboeken, die het eigen historische gelijk verkondigen en waar geen plaats is voor de 'andere'. Sàmen gebeurt er niets, elk gaat zijn eigen weg en die leidt uit elkaar. Er is geen openlijke haat meer in de straten van Sarajevo, maar het wantrouwen is er nog steeds. De wonden uit het verleden zijn wat geheeld, maar de oorlogs-'monumenten' staan er nog als grauwe getuigen van een tijd die men uit het geheugen heeft gewist. Een toekomst is er nauwelijks, zeggen jongeren mij in de hoofdstad van een land waar rond de vijftig procent van hen werkloos is, geen perspectieven heeft en liefst zo snel mogelijk weg wil. De Europese Unie is een strohalm waaraan men zich wil vastklampen, maar wij laten het land nog niet eens in de wachtkamer van de EU toe.

Toch is Sarajevo voor een maand even gek als andere steden van Europa: voetbalgek. De stad ligt ondergedompeld onder de geel-blauwe prullaria (de kleuren van Bosnië-Hercegovina) die iets met voetbal te maken hebben. Voetbal is koning in het onrustige Balkan-land, dat recent bijna het trotse Argentinië had verrast. Overal blauw-gele vlaggen, sjaals, hoedjes en ik zie hier meer auto's met een buitenspiegelhoesje rondrijden dan in het voetbalgekke Brussel. Oorlogshelden zijn er genoeg in Sarajevo, maar hun roem verbleekt bij die van Edin Dzeko (28), de aartsgevaarlijke spits die bij Manchester City speelt en die hier 'Bosanski Diamant' wordt genoemd. Dat hij de uitschakeling niet heeft kunnen beletten moet hier nog even verteerd worden, maar men moet hier zo veel verteren. Op een terras in Bascarsija, het oude stadsdeel dat nog van de Ottomaanse Turken stamt, zegt de kunststudent Emir (22) mij met gloed in de ogen: "Oorlog is niet belangrijk, voetbal is belangrijk."

Morgen deel 2, online op demorgen.be.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234