Dinsdag 07/12/2021

Na 100 jaar terug naar Sarajevo, waar WO1 begon: "Held voor de ene, terrorist voor de andere"

Aartshertog Franz Ferdinand en zijn echtgenote voor de moordaanslag. Beeld PHOTO_NEWS
Aartshertog Franz Ferdinand en zijn echtgenote voor de moordaanslag.Beeld PHOTO_NEWS

Zaterdag zal het precies honderd jaar geleden zijn dat Franz Ferdinand werd doodgeschoten in Sarajevo, wat zou uitmonden in de eerste wereldoorlog. Een eeuw later is de hoofdstad van Bosnië-Herzegovina een verscheurde stad, met een verleden dat niet verteerd kan worden. Oost-Europa- en Balkan-kenner Frank Schlömer reisde er naartoe en maakte een reeks in zes afleveringen. Deel 2: Gavrilo Princip: held voor de ene, terrorist voor de andere.

Komende zaterdag zal het dag op dag honderd jaar geleden zijn dat de 19-jarige Servische student Gavrilo Princip dodelijke schoten loste op de Oostenrijkse aartshertog Franz Ferdinand en zijn zwangere vrouw Sophie.

De terroristische aanslag voor de enen, maar de heldendaad voor de anderen vond plaats in Sarajevo, een plaatsnaam die sindsdien oorlog en geweld incarneert. Niet helemaal terecht, maar de stad gaat er vandaag nog onder gebukt.

De aanslag - met een Belgisch FN-pistool - gebeurde op een zonnige zondagvoormiddag op de hoek van de straten Obala Kulina Bana en Zelene Beretke, vlak tegenover de Latinska Cuprija (Latijnse Brug) over de rivier Miljacka die dwars door Sarajevo stroomt. Dat de straat Kulina Bana van 1941 tot 1945 Obala Adolfa Hitlera heette, wil men hier liever niet meer weten.

Sinds die 28ste juni 1914 is het oord een van de bekendste plekken in de wereldgeschiedenis. Een stenen plaat in de gevel herinnert aan de daad van de jonge Servische nationalist Princip, die een eeuw nadien nog steeds de gemoederen scheidt.

Het hoekhuis op de plaats van de aanslag is al lang een museum dat het verhaal van Princip en Franz Ferdinand illustreert en elk jaar talrijke bezoekers aantrekt. Dezer dagen hangt een groot bord op de gevel:'The streetcorner that started the 20th century'. Het is niets overdreven, want in 1914 daverde het Europese continent op zijn grondvesten en sloeg het de weg in naar een nieuwe wereld.

Drie keizerrijken verdwenen na de Groote Oorlog, nieuwe landen ontstonden en de fundamenten werden gelegd voor de tweede wereldbrand die amper 25 jaar later volgde en uitgelokt werd door Adolf Hitler, die in WO I nog als lagere Duitse soldaat in Vlaanderen had gevochten.

Oost-Europa en Balkan-kenner Frank Schlömer. Beeld Bob Van Mol
Oost-Europa en Balkan-kenner Frank Schlömer.Beeld Bob Van Mol

Dit alles echter op rekening van Gavrilo Princip schrijven, zou de man te veel eer aandoen zijn. Of hij banden had met geheime organisaties of zijn daad zelfs stelde in opdracht van Belgrado is nooit echt bewezen. Feit is wel dat hij een vurige nationalist was en aanhanger van de groot-Servische gedachte: 'Servië is waar een Serviër woont'.

Die gedachte, die zelfs vandaag nog bestaat, maakte ook in de jaren 1990 weer opgang en leidde tot de drama's van de Bosnische oorlog, waarvan Sarajevo een belangrijk slachtoffer is geworden. Een drama dat nog altijd actueel en voelbaar is in de straten van de Bosnische hoofdstad.

De Balkan was in het begin van de vorige eeuw al decennialang een explosieve crisisregio die het Europese continent de afgrond in joeg en het Servië van Slobodan Milosevic heeft zich op dat vlak nog eens bijzonder onderscheiden. Geweld werd geëxporteerd naar Bosnië, Kosovo en elders in wat ooit het ongebonden en fiere Joegoslavië van Tito was.

Het kleinste kind van Kroaten en Bosniërs krijgt een haat tegen de Serviërs ingelepeld en dat is in Sarajevo extra te merken. Wie de eerste jaren van zijn kindsheid in schuilkelders heeft moeten doorbrengen omdat Servische milities van op de heuvels willekeurig artilleriegranaten de stad in schoten - meer dan 1.400 dagen lang - neemt niet zo maar aan dat alles nu weer oké is.

Mina is zo'n voorbeeld. Ze is 26, heeft de onmenselijke belegering van Sarajevo overleefd en is gids in de tentoonstelling over de massamoorden in Srebrenica ('You are my witness') die momenteel in Sarajevo loopt. "Ik ben voor mijn leven getekend door wat onze hoofdstad is aangedaan."

Een volle eeuw na 1914 lokt Gavrilo Princip in Sarajevo nog steeds controverses uit. Een held die een standbeeld verdient of een bandiet die een terreurdaad heeft gepleegd? Een jonge idealist die vrijheid voor zijn land wilde of een ordinaire moordenaar? Dat is de ruzie die ook nu weer woedt in Bosnië-Herzegovina.

De 'aanhangers' van Princip treden alvast het meest opvallend naar buiten. De 28ste juni is Vidovdan, een belangrijke feestdag voor Serviërs en het kan nauwelijks toeval zijn dat Princip en zijn zes kompanen net die dag voor hun aanslag uitkozen. Sint-Vitus is een heilige voor de orthodoxen die de martelaarsdood stierf en toch niet aan zijn geloof verzaakte. Sinds eeuwen wordt hij door de Serviërs vereerd en dat is ook in het herdenkingsjaar van WO I het geval.

In Sarajevo staat een kapel voor Sint-Vitus en daar hangt een bordje ter ere van "de helden van Vidovdan". Een 81-jarige man is daar vorige week bloemen gaan neerleggen en heeft een kaars aangestoken in bijzijn van Servisch-orthodoxe priesters. De Serviërs eren Princip omdat hij Bosnië als onderdeel van Servisch territorium zag, de reden waarom moslims en Bosniakken hem net haten.

"Hij leefde en stierf voor zijn ideeën om de zuidelijke Slaven te verenigen; moge hij rusten in vrede", zei de man tegen het persagentschap AP. De bejaarde heet ook Gavrilo Princip en is een verre neef van de aanslagpleger. Komt daar bij dat het Servische deel van Bosnië (Republika Srpska) ernstig overweegt om een standbeeld voor Princip op te richten en weigert om deel te nemen aan de 1914-herdenkingen in het door moslims gedomineerde Sarajevo. Het lijkt wel een loopgravenoorlog in de stad die met zichzelf geen weg weet.

Nu 28 juni echt wel dichter bij komt, staan buitenlandse cameraploegen elkaar te verdringen op de Latinska Cuprija. Vaak tot ongenoegen van de plaatselijke bevolking, die in tegenstelling tot de politieke klasse niet echt veel belang hecht aan de vloedgolf van herdenkingen.

Bekir, een jonge werkloze van 27 jaar, windt zich op en zegt mij: "Dat ze oprotten met hun camera's en Princip daar laten waar hij thuishoort, in de geschiedenisboeken. Die man was een killer die Bosnië aan groot-Servië wilde uitleveren. Dat is niets dat herdacht moet worden, zeker niet omdat die wensdroom nog altijd bestaat. Als er al iets herdacht moet worden is het dat een verloren generatie voor het zoveelste jaar werkloos is en geen enkel vooruitzicht op toekomst heeft. Dat is een tijdbom onder deze staat, die op termijn krachtiger zal zijn dan de pistoolschoten van Princip."

De arrestatie van Gavrilo Princip. Beeld PHOTO_NEWS
De arrestatie van Gavrilo Princip.Beeld PHOTO_NEWS
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234