Woensdag 01/02/2023

AchtergrondPolitiek

N-VA wil whatsappjes van kabinet-De Croo kunnen lezen, maar kan dat wel?

Voormalig staatssecretaris voor Begroting Eva De Bleeker begin oktober samen met premier Alexander De Croo tijdens een persconferentie. Beeld Photo News
Voormalig staatssecretaris voor Begroting Eva De Bleeker begin oktober samen met premier Alexander De Croo tijdens een persconferentie.Beeld Photo News

Het plotse ontslag van staatssecretaris Eva De Bleeker (Open Vld) roept last minute nog een heel interessante vraag op: moeten whatsappjes van toppolitici en hun medewerkers openbaar kunnen worden?

Jeroen Van Horenbeek en Kelly Van Droogenbroeck

Elke dag versturen ministers, parlementsleden, cabinetards en ambtenaren honderden mails, sms’en en whatsappjes naar elkaar. Vaak zijn ze banaal of maatschappelijk irrelevant. Soms ook niet.

Zo vroeg parlementslid Sander Loones (N-VA) zondag inzage in berichten tussen de kabinetten van premier Alexander De Croo en voormalig staatssecretaris voor Begroting Eva De Bleeker (beide Open Vld). Loones wil meer duidelijkheid over de afspraken die gemaakt werden tussen de kabinetten over de begroting. “Het is belangrijk dat we weten wie de waarheid spreekt en wie niet”, vindt Loones.

In een post op de socialenetwerksite LinkedIn schreef een oud-medewerker van staatssecretaris De Bleeker zaterdag dat het kabinet van de premier via WhatsApp wel degelijk “expliciet” akkoord ging met de begroting zoals die oorspronkelijk was opgemaakt. Die gewraakte begroting was de aanleiding voor het ontslag van De Bleeker. Volgens premier De Croo had ze een “materiële fout” gemaakt.

Loones: “Het gaat hier om een specialist met twintig jaar ervaring bij de Nationale Bank. Niet iemand die zomaar iets op LinkedIn neerpent, lijkt me. Daarom vraag ik - op basis van de wet op openbaarheid van bestuur én het engagement van deze federale regering om transparant te besturen - om inzage.”

Macht controleren

De wet op openbaarheid van bestuur geeft elke burger het recht om mee te kijken in de machinekamer van de macht. Het is een manier om te achterhalen hoe de overheid werkt en hoe politieke beslissingen juist tot stand komen. Vooral journalisten maken regelmatig gebruik van de lange procedure.

Maar, welke documenten dan wel of niet onder de wet vallen, is al vele jaren een discussiepunt. En of ook (interne) mails, sms’en en whatsappjes openbaar moeten kunnen worden, is helemaal flou.

“De gebruikte technologie doet er in principe niet toe, zolang de berichten van de minister ergens opgeslagen zijn, verstuurd zijn via zijn professioneel account én vanuit zijn functie als hoofd van de administratie”, legt professor bestuursrecht Frankie Schram (KU Leuven) uit. “De wet geldt namelijk alleen voor administratieve overheden. Federale kabinetsmedewerkers zijn persoonlijk door de minister aangesteld. Hun berichten kunnen nooit opgevraagd worden. In Vlaanderen kan dat overigens wel.”

De wet laat daarnaast een uitzondering toe als “het geheim van de beraadslagingen van de federale regering” in het gedrang zou komen. Hier begint de grijze zone.

Voor de Vlaamse journalistenbond VVJ is de openbaarheid van bestuur van toepassing op alles wat maatschappelijk relevant is. Dat gaat volgens voorzitter Pol Deltour dus niet alleen over formele documenten, maar ook over mails, sms’en en whatsappjes. “Een recent advies van de commissie die toeziet op de naleving van de wet op openbaarheid van bestuur leert bijvoorbeeld dat het mailverkeer tussen minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke, zijn voormalige coronacommissaris Pedro Facon en virologe Erika Vlieghe tijdens de coronacrisis in principe opvraagbaar is”, zegt Deltour.

Nokia van Rutte

In Nederland lijken ze ons een stapje voor. Nadat de Volkskrant in 2020 zijn berichten over de coronacrisis had opgevraagd, bleek dat premier Mark Rutte maar een tiental ervan op zijn oude Nokia-toestel bewaard had. De Volkskrant diende vervolgens beroep in bij de rechtbank en kreeg te horen dat het de enige berichten waren, omdat Rutte ze dagelijks wiste wegens “te weinig opslagcapaciteit”.

Een stevige inbreuk op de wetgeving van premier Rutte. In Nederland moeten inhoudelijke berichten tussen ministers en ambtenaren steevast bewaard worden, zodat de bevolking die kan inkijken. “De enige voorwaarde is dat ze betrekking hebben op een bestuurlijke taak of aangelegenheid”, verduidelijkt Erik Verwiel, journalist bij de Volkskrant. “Partijpolitieke of privékwesties kun je niet zomaar opvragen.”

Al blijft het ook in Nederland knokken voor transparantie. “Het is geaccepteerd om naar berichten te vragen, maar de vraag blijft of je ze zal krijgen. We hebben al aan verschillende ministers gevraagd om hun berichten met premier Rutte te delen, maar ze reageren niet of betalen liever een dwangsom.”

Een gelijkaardig verhaal: Europees commissievoorzitter Ursula von der Leyen kwam onlangs in de problemen toen de berichten die ze uitwisselde met Albert Bourla, de topman van Pfizer, onvindbaar bleken. “Wanbeheer”, noemde EU-ombudsman Emily O’Reilly het, waarna ze verklaarde dat “het publiek toegang moet hebben tot werkgerelateerde tekstberichten van EU-instellingen”.

Achter het net

Niet voor het eerst gaat oppositiepartij N-VA achter sms-verkeer aan. Vorige zomer vroeg Peter De Roover alle briefwisseling, mails, sms-berichten en whatsappjes op tussen kersvers minister van Buitenlandse Zaken Hadja Lahbib (MR) en de organisatoren van het Russische Global Values-festival op de Krim. Als RTBF-journaliste ondernam Lahbib een reis naar het door Rusland geannexeerde gebied. De Roover kreeg via de RTBF een aantal documenten te pakken, maar geen sms’en of whatsappjes.

De kans lijkt reëel dat ook Loones achter het net zal vissen. Zoals gezegd: omdat de communicatie tussen cabinetards juridisch gezien tussen de plooi valt. Maar ook omdat in de omgeving van de premier wordt benadrukt dat er geen berichten bestaan waarin het kabinet-De Croo expliciet zijn akkoord geeft voor de begroting van De Bleeker. “Iets wat niet bestaat, kan je niet vrijgeven.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234