Zondag 24/10/2021

n Een opeenstapeling van leed en de vraag hoeveel dat moet kosten

Advocaat John Bonina: 'Het is moeilijk maar zeker niet onmogelijk om een prijs te plakken op een mensenleven'Frank Monaco: 'Het is oké om kwaad te zijn op de mensen die dit hebben gedaan. Want soms wil je niet getroost worden. Soms wil je gewoon heel kwaad zijn'

Naam: Florence Kneff

Leeftijd: 59

Beroep: customer service manager voor een bank

Bevond zich op 9/11: bij haar dochter Stacey op Staten Island

Impact van 9/11: verloor haar schoonzoon Matthew Diaz, heeft haar job en appartement opgezegd om voor haar twee kleinkinderen te zorgen nadat haar dochter Karen, bij wie reeds voor 9/11 borstkanker was gediagnostiseerd, in januari op haar beurt overleed

'Het zal nooit genoeg zijnom het weer beter te maken'

Voorafgaand aan 9/11 was Karen Diaz haar man en haar twee kleine kinderen aan het voorbereiden op haar eigen nakende dood door borstkanker. Maar op 11 september was het in de plaats haar man Matthew die als eerste verdween. Karen leefde nog vijf maanden met de zekerheid dat haar kinderen als wezen zouden achterblijven. Grootmoeder Florence Kneff heeft nu haar job opgezegd om zich voltijds te kunnen wijden aan haar kleinkinderen. Men kan argumenteren dat 9/11 niets te maken had met de dood van Karen, maar de opeenstapeling van leed in het gezin Diaz is een schoolvoorbeeld van het soort uitdagingen waarvoor special master Kenneth Feinberg, de beheerder van het 9/11-slachtofferfonds, staat.

Van onze correspondent in New York Gert Van Langendonck

foto's Gary Fabiano

De levens van de meeste 9/11-slachtoffers, zoals ze in de media zijn verhaald, hebben nog het meest weg van personages uit Hollywood-films: tot vlak voor het onheil toesloeg, waren het stuk voor stuk pareltjes van familiaal geluk, een blauwe hemel wachtend op een donderslag. Niet zo ten huize van het gezin Diaz in Brooklyn. Op 11 september 2001 waren Karen (34) en Matthew (33) zich heel concreet aan het voorbereiden op een donderslag waarvan ze heel zeker wisten dat hij er zat aan te komen.

Eind 2000 was bij Karen Diaz een vergevorderde vorm van borstkanker gediagnostiseerd, en het gezin was plannen aan het maken voor later, wanneer Matthew er alleen zou voorstaan met de twee kleine kinderen die toen zes en drie jaar oud waren. Voor Karen namen die voorbereidingen de concrete vorm aan van twee dozen en twee boeken. Beide hadden een naam: 'Michael' en 'Christopher'. De dozen waren alles wat Karen aan haar kinderen wilde meegeven als herinneringen voor wanneer ze er niet meer zou zijn, in de boeken schreef ze brieven aan de jongens, om later te lezen, en praktische raadgevingen voor Matthew: wat Michael het liefst eet, wat Christopher absoluut niet mag eten, dat hij erop moet letten dat hun ondergoed niet gaat knellen naarmate ze groter worden.

Dat was de gang van zaken ten huize Diaz toen Matthew, een schrijnwerker, op 10 september werd opgebeld voor een job. Of hij zich de volgende dag met zijn ploeg kon melden bij Cantor-Fitzgerald, op de 101ste verdieping van de noordertoren van het WTC. Er moest dringend nieuw tapijt gelegd worden in de liften die de vijf verdiepingen van Cantor-Fitzgerald verbonden. "Ik was hier, op de kinderen van Stacey aan het passen, toen ik het nieuws over de aanslagen hoorde. Ik maakte mij persoonlijk geen zorgen want ik wist dat Matt in Long Island aan het werk was. Tot Karen mij schreeuwend opbelde: Matt was in de torens, zei ze, hij was maandagavond laat opgebeld voor de job bij Cantor-Fitzgerald."

We praten in de keuken van het huis van dochter Stacey (31) en haar man Frank Monaco (32) op Staten Island, Sopranoland. Het is een bescheiden witgeschilderd houten huis, zoals alle andere huizen in de straat, en de kleine achtertuin is bezaaid met speelgoed. Na de dood van Matthew hebben zowel Karen als haar moeder hun appartementen in Brooklyn opgezegd en zijn ze samen met de twee kinderen ingetrokken bij Stacey en Frank en hun drie kinderen. "Matthews vakbond heeft ons geholpen om de kelder in te richten als woonruimte", zegt Florence, "het is een hele drukte soms, maar het helpt om je gedachten van andere dingen weg te houden."

De kinderen hebben heel verschillend gereageerd op het verlies van hun beide ouders. "Christopher is nog te jong om echt te begrijpen wat er gebeurd is", zegt Florence, "hij weet dat mama en papa in de hemel zijn, en hij vraagt of ze daar goed te eten krijgen, dat soort dingen. Maar ik maak mij zorgen over Michael. Hij heeft zich helemaal afgesloten. Hij weigert een jaar later nog altijd te geloven dat zijn vader niet meer terugkomt omdat we nooit een lichaam hebben teruggekregen. Hij stelt vragen waarop wij geen antwoord hebben. 'Waarom hebben die mensen dat gedaan?' 'Waarom haten ze ons zo?' Je krijgt hem met geen stokken naar Manhattan, en hij wil ook niet dat wij naar Manhattan gaan. Telkens wanneer een van ons het huis verlaat, wordt hij angstig. Hij wil niet dat Frank naar zijn werk gaat. 'Wanneer komt nonkel Frank naar huis?', vraagt hij dan voortdurend. Ik denk dat hij zich bedrogen voelt, ja. We hebben hem destijds verteld dat hij zijn moeder zou verliezen maar dat zijn vader er altijd zou zijn. Hij is bang om opnieuw een volwassene in zijn leven te verliezen."

Voor Karen Diaz was de dood van Matthew een uitdaging te ver. De ene dag was ze nog het slachtoffer, degene die ging sterven, de volgende dag was ze de nabestaande, met alle verantwoordelijkheid van dien. "Ik vrees dat mijn dochter het allemaal heel slecht opgevangen heeft. Ze was kwaad. Ik denk dat ze het gewoon niet meer aankon, ze heeft zich laten gaan. Op het laatst heeft ze zichzelf in het ziekenhuis laten opnemen omdat ze niet wilde dat de kinderen haar verder zagen aftakelen. Ik vermoed dat de gebeurtenissen haar dood hebben bespoedigd."

De familie Diaz is een van een dozijn testcases die de pro-bono-organisatie Trial Lawyers Care heeft voorbereid om een idee te krijgen van hoe special master Kenneth Feinberg, de beheerder van het Federale Victims Compensation Fund, zal reageren op specifieke situaties. Andere testcases gaan uit van andere stereotypes: een goedverdienende Cantor-Fitzgerald-werknemer, een ongehuwde moeder, een brandweerweduwe, een bordenwasser, een piloot op een van de vliegtuigen... In het kantoor van John Bonina, op de achttiende verdieping van een gebouw in Brooklyn Heights, een dikke map met de naam 'Matthew Diaz' in stift erop geschreven. De honderden documenten in de map zijn een poging om een leven te schetsen, zoals het geweest is maar ook en vooral zoals het had kunnen zijn mocht 11 september nooit gebeurd zijn. En omdat dit Amerika is, is het ook een poging om een precies dollarcijfer te plaatsen op wat Michael en Christopher Diaz allemaal zullen moeten missen terwijl ze opgroeien. "Advocaten hebben in Amerika niet altijd de beste reputatie", zegt de jonge advocaat Bonina, "maar deze zaak maakt mij trots advocaat te zijn." Bonina is een van het duizendtal advocaten die hun diensten gratis hebben aangeboden aan de nabestaanden van 9/11. "Ik heb zelf een vriend verloren in het WTC en in de eerste dagen na 11 september voelde ik mij machteloos. Ik wilde iets doen maar ik ben geen brandweerman of reddingswerker. Toen ik van Trial Lawyers Care hoorde, heb ik geen seconde geaarzeld. Dit was iets dat ik kon doen."

Bonina kwam pas in januari in contact met de familie Diaz, toen hij door Karen werd benaderd. Het was een van de laatste dingen die ze deed: in de week volgend op het eerste gesprek met Bonina overleed ze in het ziekenhuis. "We hebben van Matt Diaz een testcase gemaakt wegens het bijzondere karakter van de situatie waarin de familie zich bevindt. Het kan ons veel leren over de mate waarin de special master bijzondere omstandigheden in rekening zal brengen", zegt Bonino.

Afgaande op de signalen die Feinberg tot dusver heeft gegeven, zal hij dat niet doen. Zijn mandaat van het Congres is simpel: begin met het economische verlies, voeg daarbij het niet-economische verlies (pain and suffering), breng in mindering wat de familie al uit andere bronnen (pensioen, levensverzekering, arbeidsongevallenverzekering...) heeft gekregen, "en dat is het bedrag dat je gaat krijgen, belastingvrij", zei Feinberg eind augustus in de Los Angeles Times.

Voor het economische verlies wordt uitgegaan van het inkomen dat het slachtoffer had op het moment van zijn dood en hoelang hij nog actief geweest zou zijn. Feinberg heeft aangegeven dat hij niet geneigd is om rekening te houden met argumenten dat een slachtoffer ongetwijfeld nog hoger op de sociale ladder was geklommen. Hij sluit niet uit dat dit mogelijk zo was, "maar het leven is onrechtvaardig. De vrouw van een 25-jarige kelner die twee kinderen achterlaat, kan nu wel zeggen dat hij op het punt stond om geneeskunde te gaan studeren en dat hij het uiteindelijk tot hersenchirurg zou hebben geschopt. Maar wij kunnen geen rekeningen houden met hypothese en speculatie."

Hetzelfde geldt voor de niet-economische compensatie, die vastgelegd is op 250.000 dollar plus 50.000 dollar per nabestaande. "Sommige mensen zeggen: 'Ik wil meer, mijn echtgenoot was een held.' Sommigen waren helden, sommigen hebben anderen gered, sommigen hebben zichzelf proberen te redden. Ik bevind mij niet in een positie waarin ik een dergelijk onderscheid tussen mensen kan maken", zegt Feinberg in Time magazine. Het zijn dit soort opmerkingen die Feinberg bijzonder ongeliefd hebben gemaakt bij vele nabestaanden, die hem ervan beschuldigen dat hij de nasleep van 9/11 behandelt als eender welk geval van wrongful death.

Maar tot op zekere hoogte is dat precies wat er aan de hand is. De argumenten die advocaten als John Bonina hanteren, verschillen niet wezenlijk van wat ze zouden doen indien het slachtoffer gestorven was als gevolg van, zeg maar, een auto-ongeval met zware fout. "Wat deze claim vertegenwoordigt, is wat Matt voor zijn kinderen had betekend gedurende de rest van zijn leven. Te beginnen met zijn inkomen, en het onderdak dat hij de kinderen zou hebben gegeven op basis van dat inkomen. Daarbij komt de opvoeding, de zorg, de levenslessen, de liefde, de verhaaltjes die hij voor het slapengaan zou hebben voorgelezen... Het is moeilijk om daar een dollarcijfer op te plakken maar het is zeker niet onmogelijk. Er bestaat jurisprudentie over dit soort dingen. Je kunt bijvoorbeeld berekenen wat het zou kosten om een nanny in te huren voor de hele periode tot de kinderen eenentwintig jaar oud zijn." Bonina heeft vertrouwen in het oordeel van Feinberg. "Het voordeel van het compensatiefonds is dat het geen typische rechtszaalsituatie is. Een familie die kiest voor een rechtszaak tegen de luchtvaartmaatschappijen of een of andere overheidsdienst, omdat die 9/11 hadden moeten voorkomen, neemt het risico dat de andere partij alles zal proberen te weerleggen. It could get ugly. Ik geloof dat de special master een meevoelend man is die zijn best probeert te doen voor de families binnen de beperkingen van zijn mandaat. Maar uiteraard hopen we dat hij rekening zal houden met de bijzondere omstandigheden van de Diaz-familie. Maar ongeacht hoeveel het wordt, het zal nooit genoeg zijn om het weer beter te maken."

Daarom is de map 'Matthew Diaz' ook zo dik. Ze bevat heel praktische documenten, zoals zijn geprojecteerde inkomen en wat het gaat kosten om Michael en Christopher naar de allerbeste universiteiten te sturen, maar ook Karens brieven aan Michael en Christopher. Er zit een videoband in waarin Karen te zien is terwijl ze die brieven schrijft omdat ze aan het eind haar stem was verloren door de chemotherapie en niet rechtstreeks tot de camera kon spreken. En er zit ook een kopie bij van de speciale Moederdag-aflevering van de Oprah Winfrey-show, waarop de familie Diaz was uitgenodigd.

En er is nog een bijzondere omstandigheid: Karen heeft een testament achtergelaten waarin ze vraagt dat Michael en Christopher geen cent zouden krijgen vooraleer ze de leeftijd van vijfentwintig en dertig hebben bereikt. "Karen wilde niet dat de jongens zouden opgroeien met het idee dat al dat geld op hun wachtte. Ze wilde dat ze eerst zouden leren wat het is om te moeten werken voor een dollar. Ik denk dat dat kwam omdat zij op jonge leeftijd een som geld heeft geërfd van haar grootvader en ze heeft dat toen allemaal over de balk gegooid. Ze wilde niet dat de jongens hetzelfde zouden doen." Het is de bedoeling dat zelfs het bedrag van de compensatieregeling wordt geheimgehouden tot de jongens de afgesproken leeftijd hebben bereikt, maar advocaat Bonina twijfelt eraan of dat wettelijk mogelijk zal zijn.

De testcases van Trial Lawyer Care moeten, zodra ze zijn afgehandeld, een beeld geven van wat mensen in soortgelijke situaties kunnen verwachten van het compensatiefonds. Het kan hen helpen om te beslissen of ze het fonds willen aanspreken, of het op eigen houtje willen proberen voor de rechtbanken. Want wie een beroep doet op het fonds, ziet af van het recht om onder meer de luchtvaartmaatschappijen te vervolgen. Dat was de deal die het Congres vorig jaar sloot met de sector om te vermijden dat 9/11-processen tot het failliet van de luchtvaartmaatschappijen zouden leiden. Sommige families zijn daar woedend over omdat ze het gevoel hebben dat hen een wapen uit handen is genomen om verantwoording te eisen voor wat op 9/11 is gebeurd. En omdat het Congres de verantwoordelijkheid van de luchtvaartmaatschappijen heeft beperkt tot vijftien miljard dollar, en de economische schade alleen al op vijfennegentig miljard dollar wordt beraamd, is de kans groot dat er niets zal overblijven voor families die geen beroep doen op het fonds. Van de ruwweg 3.300 doden en gewonden van de 9/11-aanslagen hebben tot dusver 662 een aanvraag ingediend bij het compensatiefonds. De uiterlijke deadline is 21 december 2003.

Een eerste indicatie van de bedragen die het fonds zal uitkeren, kwam vorige maand toen de eerste negen WTC-families akkoord gingen met de door Feinberg voorgesteld bedragen. Gemiddeld ging het om een bedrag van 1,4 miljoen dollar per persoon, met een minimum van driehonderdduizend dollar en een maximum van drie miljoen dollar. Bemoedigend was dat een van de negen een ongetrouwde man was die zijn vriendin verloor in het WTC. Het voorbije jaar is er veel te doen geweest over de vraag of samenwonende koppels, hetero- of homoseksueel, dezelfde aanspraken zouden kunnen maken als getrouwde koppels. De man in kwestie kreeg net iets onder het gemiddelde, 1,2 miljoen dollar, een bedrag dat hij zal delen met de twee kinderen van zijn vriendin uit een vorig huwelijk.

Frank Monaco, een struise vent die de namen van Matthew en Karen op zijn arm heeft laten tatoeëren samen met de data van hun overlijden, wuift de geldkwestie weg. "Het geld is voor later voor de jongens. Ik wil er niets mee te maken hebben." Nochtans heeft 9/11 ook op Monaco's leven een ingrijpend, en onmogelijk in geld uit te drukken effect gehad. Zijn gezin is plots met drie familieleden uitgebreid, en hijzelf bevindt zich in de onmogelijke positie dat hij zijn schoonbroer moet vervangen als vaderfiguur. "Christopher wil mij 'papa' noemen en mijn eigen kinderen zijn daar niet gelukkig mee. Dan probeer ik mij ervan af te maken door te zeggen dat ik iedereens vader ben. Ik roep naar een wildvreemd kind op straat en zeg: 'Come to daddy.' Ik bekijk het van dag tot dag. Met Michael ben ik onlangs naar de nieuwe Star Wars gaan kijken. Hij deed dat vroeger altijd met Matt. Star Wars is totaal mijn ding niet, en Michael voelde dat. Hij werd kwaad. 'Ik wou dat mijn papa hier was', zei hij. Michael heeft een hele hoop opgekropte woede in zich, hij praat bijna nooit over wat er gebeurd is. Ik probeer hem als een volwassene te behandelen. Ik zeg: 'Het is oké om kwaad te zijn op de mensen die dit hebben gedaan.' Want soms wil je niet getroost worden. Soms wil je gewoon heel kwaad zijn."

Florence Kneff met de foto van schoonzoon Matthew en dochter Karen en die van hun twee kleinkinderen, voor wie zij nu zorgt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234