Dinsdag 22/10/2019

Muziek die je ziet

In de reeks nieuwe-muziekconcerten Ongehoord speelt Champ d'Action aanstaande zaterdag in deSingel uitsluitend Belgische premières en wel van drie vrouwen: de Finse Kaija Saariaho, de Oostenrijkse Olga Neuwirth en de uit Zuid-Korea afkomstige Younghi Pagh-Paan. Solisten zijn sopraan Mireille Capelle en violist John Storgards. 'Het is uitermate belangrijk dat het experimentele werk waarmee Champ d'Action vroeger al bezig was, doorgaat,' vindt dirigent Koen Kessels, die anderhalf jaar geleden de artistieke leiding van het gezelschap op zich nam.

Elly Rutten

Er is een groot verschil met het begin, tien jaar geleden, toen Champ d'Action ongeveer het enige ensemble was dat zich met nieuwe muziek bezighield," zegt Koen Kessels. "Geld was er toen nauwelijks. Dat is nu veranderd met de subsidies van het Ministerie van Cultuur. Er zijn nu ook meer ensembles. Ze beconcurreren elkaar niet echt, maar het is wel duidelijk dat ze zich allemaal willen profileren."

Het idealistische vriendenclubje dat zich in 1988 aan het Antwerpse Conservatorium verzamelde rond componist Serge Verstockt is inmiddels uitgegroeid tot een semi-professioneel gezelschap met een zakelijk en een artistiek leider en met een degelijke administratieve infrastructuur. Kessels vindt dat een gezonde evolutie in de ensemblecultuur.

"Anderhalf jaar geleden vond Serge Verstockt het stilaan tijd worden om zich wat meer toe te leggen op het componeren. Hij had het gevoel dat hij lang genoeg met Champ d'Action bezig was geweest en vroeg mij of ik de continuïteit van de groep kon verzekeren. Ik had al enkele concerten met het ensemble gegeven en wist dat ik de ideeën van Serge verder kon ontwikkelen en tegelijk toch ook mijn eigen weg kon gaan.

"Verstockt is trouwens lid gebleven van het artistiek comité, dat over de programmering gaat. De muzikanten zijn daarin vertegenwoordigd door cellist Arne Deforce, maar er zitten ook mensen in als Godfried Willem Raes of Konrad Boehmer. We proberen daar ook de gastcomponist in te betrekken, dit jaar is dat Richard Barrett, en verder vragen we geregeld de mening van filosofen, schilders en andere kunstenaars, zodat we duidelijkheid krijgen over de plaats die wij met onze hedendaagse muziek innemen in het artistieke landschap. Uiteraard hebben ook de organisatoren inspraak in ons programma. Lang op voorhand spreek ik met deSingel of met Ars Musica af en hoor dan wat hun bedoeling is en of we met Champ d'Action op dezelfde lijn kunnen komen.

"Op zeker ogenblik komt er uit het artistiek comité een vraag, waarop we dan in een soort werkgroep een antwoord willen formuleren. Zo zal Konrad Boehmer in januari met al het materiaal van de afdeling sonologie uit Den Haag hier in Antwerpen in Monty een project leiden rondom live-electronics. Ik vind het uitermate belangrijk dat het experimentele werk waarmee Champ d'Action vroeger al bezig was, doorgaat. Van de grote lijnen wil ik in elk geval niet afwijken.

"Het is de bedoeling dat de muzikanten, maar ook componisten en zelfs het publiek tijdens die driedaagse in Monty wat meer voeling krijgen met de electronics. Toen we vorig jaar aan Maa werkten met Kaija Saariaho voelden de muzikanten heel sterk aan hoe oppervlakkig hun kennis daarvan is. Ook muzikanten van grotere ensembles zoals Ensemble Modern en Musikfabrik zegden me het vervelend te vinden dat er, telkens als een werk electronics vereist, er een vreemde man of vrouw achter de knopjes plaatsneemt. De interactie tussen de electronics en de muzikanten blijft zeer oppervlakkig. Daar komt nog bij dat je van drie dagen repetitie om financiële redenen meestal slechts één enkele dag met electronics kunt werken. Als onze eigen muzikanten samen met een aantal studenten genoeg interesse hebben om te gaan werken in het Centre de Recherche, in Logos in Gent of in het Instituut voor Sonologie in Den Haag, dan kunnen de electronics veel functioneler geïntegreerd worden in onze repetities."

Was Monty vorige seizoenen niet de Antwerpse uitvalsbasis van Ictus?

Kessels: "Ictus zal zijn festival in Monty ongetwijfeld ook dit jaar weer organiseren. Maar ook voor Champ d'Action is er plaats. Ik vind het van enorm belang dat we naast grote concerten zoals in de Singel ook kleinere, laboratoriumachtiger projecten kunnen blijven doen. Dat laatste is wat in Monty gebeurt. Een derde onderdeel zijn de solistenconcerten in het MUHKA. Daar zullen we een muzikaal portret maken van Lachenmann en van Younghi Pagh-Paan. In een derde MUHKA-concert zullen we solo's van Vlaamse componisten spelen. Als die solistenconcerten succes hebben, voeren we volgend jaar zes componistenportretten uit?"

De afgelopen tien jaar heeft Champ d'Action zich altijd ingezet voor het werk van jonge componisten. In 1994 resulteerde dat in de cd Quincunx, met werk van vijf jonge Vlamingen, Geert Logghe, Luc Brewaeys, Eric De Visscher, Frédéric D'Haene en Serge Verstockt. Inmiddels zijn deze vijf bijna veertig.

Kessels: "Toen we nadachten over een opvolger voor Quincunx waren we het roerend eens dat we niet opnieuw een cd konden maken met werk van dezelfde mensen. Maar wie is de nieuwe generatie, wie zijn de mensen na Brewaeys, Logghe, De Visscher, D'Haene en Verstockt? Om een antwoord te vinden op die vraag dachten we aan een componistenconcours.

"We selecteerden zeven componisten van even in de twintig. Stefan Van Eycken, Petra Vermote, Joachim Brackx, Kris De Baerdemacker, Stefan De Bruyne, Bert Van Herck en Annelies Van Parys zullen elk een werk schrijven voor Champ d'Action. Gedurende drie open repetitiedagen zullen die zeven composities uitgevoerd worden onder leiding van Klaus Huber. Die reageerde enthousiast op ons voorstel om drie dagen met die jongeren te komen werken, precies omdat we dit project bewust kleinschalig houden. Huber zit namelijk ook in de jury van de Gaudeamus-wedstrijd, waar in enkele dagen een selectie gemaakt wordt uit 400 partituren. Dat soort compositiewedstrijden zijn er genoeg. Componisten sturen een partituur op waar dan verder nauwelijks iets mee gebeurt. De juryleden vertegenwoordigen bovendien vaak verschillende strekkingen, die elk iemand van hun voorkeur willen bekronen. Uiteindelijk leidt dat enkel tot oninteressante compromissen.

"Bij ons zullen de componisten commentaar krijgen van Klaus Huber, van Serge Verstockt en van João Oliveira, de gastcomponist van 1999, maar ook van de muzikanten. Daarna krijgen ze anderhalve maand de tijd om correcties in hun partituren aan te brengen, en dan voeren we die gecorrigeerde muziek opnieuw uit op 17 maart in het Conservatorium van Antwerpen. Met het Rits in Brussel ben ik nu aan het onderhandelen om tijdens die eerste werksessie een gefilmd portret te maken van de zeven deelnemers. Die zouden we dan willen bekijken tijdens het concert van 17 maart, dat op 20 maart wordt overgenomen door Ars Musica."

Belangrijk in de nog jonge geschiedenis van Champ d'Action was de verbondenheid met de plastische kunsten. Dat wil Koen Kessels zo houden, niet alleen door concerten te blijven geven in het MUHKA, maar ook door bewust te kiezen voor muziek met een visueel aspect.

Kessels: "De interactie tussen plastische kunsten en muziek zal bij Champ d'Action de keuze van de werken die we spelen altijd mee blijven bepalen. Tijdens het concert zaterdag in de Singel is die richting vertegenwoordigd door Hooloomooloo van Olga Neuwirth. Na haar studie in Wenen ging Olga naar San Francisco om er compositie te volgen aan het Conservatorium en daarnaast film en schilderkunst aan het Art College. Van haar muziek krijg je de indruk dat hij vanuit een andere taal gedacht is. Hooloomooloo zit vol infade- en collagetechnieken die afkomstig zijn uit de film. Ze liet zich voor deze compositie inspireren door het gelijknamige drieluik van Frank Stella waarin drie paneelschilderingen met dik reliëf in elkaar overlopen. In de manier waarop Olga het muzikale materiaal structureert en omgaat met de drie verschillende instrumentengroepen voel je dat ze niet alleen uit de muzikale traditie denkt, maar een picturale dimensie aan haar muziek geeft.

De muziek van Kaija Saariaho is ook tamelijk visueel. De live-electronics spelen bovendien een belangrijke rol, maar de computer is niet meer dan een instrument dat haar nieuwe klanken helpt ontdekken. Het belangrijkste in Graal théâtre zijn de verglijdende kristallijne kleuren die ontstaan door interactie tussen het orkest en de tere klank van de viool van Gidon Kremer. Een tweede inspiratiebron is liteair. De titel Graal théâtre is afkomstig van een boek van Jacques Roubaud. Graal théâtre weerspiegelt de spanning tussen de moeite die de componist zich tijdens het schrijven getroost en het theatrale aspect van een uitvoering.

"Ter gelegenheid van Antwerpen 93 bestelde André Hebbelinck een werk bij Kaija Saariaho voor Champ d'Action. Na de uitvoering van Solar is Champ contact met haar blijven houden en nu maakte zij een bewerking voor ons van haar vioolconcerto Graal théâtre, dat ze opdroeg aan Gidon Kremer. In de Singel zal de vioolpartij gespeeld worden door de Finse violist John Storgards."

Van Younghi Pagh-Paan voert Champ d'Action Sowon/Wunsch uit, een compositie waarin taal en dichtkunst centraal staan. "Mijn wens: de vreemdheid in de vreemde taal te overwinnen," schrijft Pagh-Paan over deze compositie, waarin zij teksten van Anna Achmatova en Lao-Tse gebruikt.

"De taal is van uitzonderlijk belang in het werk van Younghi Pagh Paan. Om helemaal aan de bedoelingen van de componiste te beantwoorden ging Mireille Capelle voor dit concert en voor het portret dat we in het MUHKA van haar zullen presenteren bij Pagh-Paan studeren. De componiste zal trouwens zelf aanwezig zijn tijdens de repetities, net zoals Kaija Saariaho en Olga Neuwirth. Het is precies de uitwisseling van ideeën tussen componisten en uitvoerders dat zoeken en experimenteren dat het werk bij Champ d'Action zo bijzonder maakt."

Plaatsbespreking voor het concert van Champ d'Action op 10 oktober in deSingel in Antwerpen op het nummer 03/248.28.28.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234