Donderdag 04/03/2021

InterviewMaarten Vansteenkiste

Motivatiepsycholoog: ‘Dreigen met drones en controles zal de motivatie nog meer aanvreten’

Maarten Vansteenkiste. Beeld Wouter Van Vooren
Maarten Vansteenkiste.Beeld Wouter Van Vooren

Zeker nu een echte kerst en eindejaar niet mogen, zijn meer en meer mensen ‘coronamoe’. ‘Maar dreigen met drones en controles zal de motivatie nog meer aanvreten’, zegt motivatiepsycholoog Maarten Vansteenkiste (43). Hij zal voortaan in de evaluatiecel Celeval een psychologisch slimme aanpak bepleiten.

Hoe hou je iedereen bij de les na al die maanden? Omdat het kabinet-Vandenbroucke hem belt, moet Vansteenkiste ons even in spanning laten. Bij de minister van Volksgezondheid zitten ze ook te wachten op het antwoord, nu blijkt dat wij het steeds lastiger krijgen om onze sociale contacten te beperken, waardoor de cijfers stagneren.

Al sinds het begin van de pandemie meet Vansteenkiste met zijn team bij duizenden Belgen wekelijks of vaker hoe groot het ras-le-bol is en onderzoeken ze waar dat mee te maken heeft. Alleen zo weten we of iedereen nog mee is en hoe ‘coronavermoeide burgers’ weer te motiveren zijn. En al sinds het begin hamert hij erop dat de pandemie naast virologen ook psychologen aan het stuur vereist.

Hoe gemotiveerd bent u nog om de maatregelen te volgen? En bent u van plan om zich te laten vaccineren? Laat het weten aan de onderzoekers van de UGent door deel te nemen aan de motivatiebarometer.

“Gelukkig hebben we nu meer dan voorheen het oor van de politici”, zegt Vansteenkiste, die zonet is toegevoegd aan de alweer nieuw samengestelde Celeval, de expertengroep die de regering adviseert.

Wat wil u in de evaluatiecel vooral realiseren?

“Er moet meer aandacht komen voor de ‘softe’ maar erg cruciale thema’s zoals motivatie en gedragsmanagement, communicatie en mentale gezondheid. De motivatie en mentale gezondheid van de bevolking vrijwaren vormt de sleuteluitdaging. Zonder duurzaam gedrag gaan de cijfers niet dalen.”

Doet deze regering het nu beter dan de vorige?

“Ja. De vorige communiceerde en handelde soms te warrig, te weinig betrokken en contradictorisch. Versoepelen terwijl de cijfers stegen, demotiveerde ons. Mensen willen zeker niet per se versoepelingen. We willen ook veiligheid en zijn bereid daarvoor een stuk autonomie en verbondenheid met anderen op te geven. Maar als maatregelen disproportioneel of onlogisch zijn en niet empathisch en duidelijk gebracht worden, verdampt die bereidheid snel.

“Premier De Croo en minister van Volksgezondheid Vandenbroucke hebben dat begrepen. Ons onderzoek toont dan ook dat de motivatie om de coronaregels te respecteren na iedere communicatie van hen wat toeneemt. Alleen na hun aankondiging dat er geen ‘kerstversoepelingen’ komen, zakte ze licht, maar dat is nu weer hersteld. Misschien speelt de opening van niet-essentiële winkels een rol, misschien het perspectief dat de vaccins bieden.” 

Je hoort nu ook dat sommigen door de hoerasfeer over de vaccins lakser worden en alvast vakanties boeken.

“Dat kan, maar ons onderzoek spreekt tegen dat dat een trend zou zijn. Wij zien namelijk dat wie het meest staat te popelen om een vaccin te krijgen, net ook het trouwst de maatregelen opvolgt.”

Is de vrees dat te weinig Belgen een vaccin zullen nemen terecht?

“Uit de antwoorden van onze bijna 6.000 respondenten blijkt dat 57 procent zeker gaat voor vaccinatie; 13 procent twijfelt en 30 procent weigert. Het zal erop aankomen zeker die 13 procent twijfelaars over de streep te trekken.”

Hoe?

“Door besmetting (lacht). Er is nu debat over wie het eerst aan bod moet komen. Maar iedereen heeft redenen om als eerst bediend te willen worden. Als psychologen vinden wij dat je best start met wie het meest gemotiveerd is. Want zij die overtuigd zijn van vaccinatie houden zich ook trouw aan de maatregelen. Dat is een groot voordeel als zou blijken dat vaccins niet per se verhinderen dat je anderen besmet. Bovendien kan hun motivatie erg besmettelijk zijn. Ons onderzoek toont dat zij anderen willen aanvuren zich ook te laten vaccineren. Kapitaliseer dus op dat vrijwillig engagement. Zo krijg je een sneeuwbaleffect en wordt je laten vaccineren de norm.”

Sommigen opperen dat de overheid iedereen toch met aandrang zou moeten oproepen om zich te laten vaccineren?

“Als koppige weigeraars zo’n dwingende oproep krijgen en bepaalde formele stappen moeten zetten om onder vaccinatie uit te komen, dan zal dat net nog meer weerstand oproepen. Bij wie het al niet ziet zitten, moet je niet nog meer irritatie opwekken. We stellen vast dat als mensen zich verplicht voelen, ze net minder geneigd zijn om toch overstag te gaan.

“Wij zien dat vooral drie factoren mensen tegenhouden zich te laten vaccineren, namelijk twijfels over de vaccins  zelf, praktische bezwaren en complottheorieën. Volgens mij is de groep die echt overtuigd is van complotten klein en niet nodig om groepsimmuniteit te bereiken. We concentreren ons beter op de kritische massa die het wel ziet zitten en op die groep die twijfelt. En voor die twijfelaars moet je praktische drempels wegnemen en inzetten op die gemotiveerde groep die als ambassadeurs publiek getuigen over hun vaccinatie. Ook apothekers, artsen en gezondheidswerkers zijn sleutelfiguren. Door zichzelf te laten vaccineren kunnen ze het positieve voorbeeld geven.”

De producenten maken hun gegevens over de vaccintest publiek. Helpt zo’n transparantie-offensief twijfel en verzet weg te nemen?

“Ja, maar informatie is zeker niet voldoende om te motiveren.  Die informatie moet vooral bij de huisartsen en apothekers terechtkomen. Zij moeten dan meeveren met de weerstand van de twijfelaars door gerichte en goed getimede info te geven. Ook belangrijk zijn persoonlijke verhalen. Ik wil me bijvoorbeeld laten vaccineren om ervoor te zorgen dat mijn voetbalploeg opnieuw plezier kan beleven aan competitiewedstrijden.”

Blijken er uit jullie onderzoek veel verschillen in ‘coronamotivatie’ tussen leeftijdsgroepen, mannen en vrouwen, achtergrond?

“Vrouwen zijn ietsje gemotiveerder, maar de grootste verschillen zijn er voor leeftijd. Oudere mensen zijn gemotiveerder dan jongvolwassenen.”

Omdat ze meer schrik hebben?

“Niet per se. Ouderen beseffen dat ze een ernstig risico lopen. En bij wie dat risicobesef sterk doordringt, is de vrijwillige motivatie het grootst. Dat is niet per se angst. Die ontstaat pas als mensen merken dat er te weinig gebeurt om de risico’s in te dijken. En angst blijkt maar een beperkte voorspeller van gedrag. Het rationelere risicobesef is dat veel meer. Het is vanzelfsprekend dat dat bij ouderen groter is. Maar de grote meerderheid jonge mensen die zich al maanden aan de beperkingen houdt, doet dat niet uit angst maar vanuit het besef dat hun gedrag een risico kan zijn voor anderen. Die solidariteit is toch wel mooi.”

Maarten Vansteenkiste. ‘We hebben een verbindend verhaal, een maatschappelijk project nodig. Het is de enige manier om mensen emotioneel betrokken te houden.’ Beeld Wouter Van Vooren
Maarten Vansteenkiste. ‘We hebben een verbindend verhaal, een maatschappelijk project nodig. Het is de enige manier om mensen emotioneel betrokken te houden.’Beeld Wouter Van Vooren

Klopt het dat we het enkel volhouden als de situatie erg genoeg is? 

“Ja. Risicobesef en dus ook motivatie stijgen wanneer het aantal ziekenhuisopnames stijgt. We hebben een slechte situatie nodig om in de pas te blijven lopen. Dat is een probleem. Onze motivatie zou preventief moeten werken, zodat ons gedrag voorkomt dat de situatie erger wordt. Nu zijn we pas gemotiveerder als ze eerst al erger is geworden. Bij dit virus, dat vanuit een lage circulatie exponentieel kan ontploffen, is het dan te laat. Het aantal ziekenhuisopnames neemt pas toe veertien dagen nadat we afvallig geweest zijn in ons gedrag.”

Zo blijven we bezig?

“Je kunt daar wel iets aan doen. De bevolking moet structureel te zien krijgen wat er zou gebeuren mochten we bepaalde zaken gaan versoepelen. In jullie krant stond deze week een artikel over de impact van versoepelingen op Thanksgiving in de VS. Soms publiceren media ook voorspellende modellen die laten zien wat er dreigt te gebeuren als we nu niet al ingrijpen. Zo verhoog je het risicobewustzijn en loop je niet de hele tijd achter de cijfers aan.”

We moeten weten waar we naartoe gaan?

“Dat is het. Een renner beklimt een berg ook in etappes, met tussendoelen. Die hebben wij ook nodig. Tussendoelen, zoals 100 hospitalisaties per dag, werken motiverend. Als we ze bereiken, dan kunnen we dit samen vieren.”

Waarom zien we die aanpak niet?

“Omdat het tot nu toe alleen als een sanitaire crisis is benaderd. Het had echt geholpen mocht maanden geleden al een taskforce voor psychologie, motivatie, communicatie en mentale gezondheid zijn opgericht. De psychosociale kant van de crisis is onderschat. En ondertussen zegt iedereen maar wat. Maar uitspraken van politici, biomedici of virologen die deprimeren, angst aanjagen of schuldgevoel aanwakkeren, kunnen de motivatie bij de bevolking echt omverkegelen. Ik denk aan verklaringen zoals ‘Pas in 2022 kunnen we weer normaal leven.’ Vaak zijn het niet eens zaken waar we zeker van zijn. Als je het niet weet, dan zwijg je beter.

“In de tv-studio zaten deze week ministers Annelies Verlinden (Binnenlandse Zaken, CD&V) en Vincent Van Quickenborne (Justitie, Open Vld) om te antwoorden hoe we de coronamoeheid moeten aanpakken. Met meer controles, inspecties en drones, zeiden ze. Dwang, sanctionering en inspectie dus. Wij weten dat dat niet werkt. Niet dat wij tegen handhaving zijn. Maar dat zo in de verf zetten in je boodschap aan burgers is er compleet naast. Wie maatregelen nu beu is, zal echt niet bijdraaien omdat drones ons gaan controleren, integendeel.”

Hoe moet het dan wel?

“Met een verbindend verhaal. Een maatschappelijk project.”

Dat klinkt wazig en klef.

“Dat besef ik. Maar denk aan De Warmste Week en wat dat aan solidariteit genereert. Dit jaar hebben we een Warmste Winter nodig. Het moet via de buik. Door concrete verhalen te delen hou je zoveel mogelijk mensen emotioneel betrokken en bij de les. Een opa die zijn kleinkind mist, voelt zich via getuigenissen van andere opa’s die hun kleinkinderen ook missen verbonden met hen en leert hoe zij ermee omgaan.

“Waarom delen we in de media niet meer waarom we ons blijven inspannen? Denk aan een jongere die het lastig heeft maar volhoudt voor een vriend die nu aan de pijnstillers zit omdat zijn operatie is uitgesteld. We moeten massaal een emotionele connectie krijgen met al die mensen die door uitgestelde zorg in de miserie zitten. Ook verhalen uit de ziekenhuizen moeten we meer horen. Ze doen ons voelen dat onze inspanningen cruciaal blijven.

“Kunstenaars zouden hier op een geweldige manier een concrete vorm aan kunnen geven, inclusief ludieke elementen en de mogelijkheid voor zoveel mogelijk mensen om mee te doen. Het klinkt minder gewichtig dan de virologische bulletins, maar het is echt nodig is om de coronamoeheid te bestrijden. Die is nu groter dan in de eerste golf en ik vrees dat de motivatie de komende weken nog zal afbrokkelen.”

Waarom?

“Nu al dalen de cijfers niet meer, kerst zal zeker een minder goede impact hebben en het duurt nog een eind tegen dat genoeg mensen gevaccineerd zijn. Alleen als de overheid zo’n wervende aanpak kan realiseren die ons massaal meetrekt, zie ik de motivatie op peil blijven.”

Het is natuurlijk ingewikkeld, de emoties van 11 miljoen mensen ‘managen’. Terwijl de ene mens vlotjes in klein gezelschap gaat wandelen in het park, kan de ander toch niet weerstaan aan funshoppen. Waarom loopt dat zo uiteen?

“Sommige mensen reageren nu eenmaal altijd tegendraads en zijn minder solidair. Ze voelen zich snel bedreigd in hun zelfstandigheid en ervaren advies van anderen al snel als bemoeizuchtig. Er spelen dan taaie verdedigingsmechanismen zoals ontkennen of minimaliseren. Dat is waar hulpverleners soms hun tanden op stukbijten bij alcoholverslaafden of mensen met eetstoornissen. Het is heel moeilijk deze mensen aan te sporen tot ander gedrag. Maar gelukkig is het een minderheid. De grote meerderheid doet wat moet. Al krijgt iedereen het nu moeilijker met het beperkte sociaal contact. En zeker in de vakantie is de nood aan je zin doen en mensen kunnen zien groot.”

Hoe kun je mensen die snakken naar de klassieke eindejaarsrituelen gedisciplineerd houden?

“Met steengoede inspiratie voor veilige alternatieven. De overheid zou voorbeelden publiceren, media deden het al. En dus met de verhalen van mensen die bijvoorbeeld in de ziekenhuizen werken of andere zorg niet krijgen. De meesten doen hun best, maar wij zijn mensen, gemaakt om op korte termijn te denken en slecht in abstracte informatie ter harte nemen. Dat is veel te veel uit het oog verloren.”

Maarten Vansteenkiste

- Geboren in Kortrijk op 30 januari 1977
- Motivatiepsycholoog, hoogleraar aan de UGent
- Doet sinds begin van de lockdown enquêtes bij de bevolking
- Mede-adviseur van de GEES, onder leiding van Erika Vlieghe
- Publiceerde in 2015 (samen met Bart Soenens) Vitamines voor groei (Acco)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234