Dinsdag 20/10/2020
Afghaanse vluchtelingen in het kamp van Moria op het Griekse eiland Lesbos, vóór de verwoestende brand. ‘De mentale gezondheidsproblemen in die kampen zijn enorm’, zegt Fekete.

Interview

‘Moria is wel degelijk een concentratiekamp’

Afghaanse vluchtelingen in het kamp van Moria op het Griekse eiland Lesbos, vóór de verwoestende brand. ‘De mentale gezondheidsproblemen in die kampen zijn enorm’, zegt Fekete. Beeld NYT

Na het drama van Moria heeft de EU eindelijk een nieuw migratieplan. Liz Fekete, directeur van het Britse Institute of Race Relations, is sceptisch. In haar boek maakt ze brandhout van het Europees migratiebeleid, dat uiterst rechts volgens haar gegijzeld houdt. ‘We behandelen migranten bijna als Lebensunwertes Leben.’

Een nieuw migratieplan moet de lasten beter verdelen over alle EU-lidstaten en toch landen als Oostenrijk paaien door af te stappen van verplichte asielquota. Is dit een goed plan? 

Liz Fekete: “Een verplicht herverdeelmechanisme is zeker nodig, maar ik ben niet hoopvol, gezien de manier waarop de lidstaten elke vorige poging hebben gedwarsboomd. De andere voorstellen lijken me oude wijn in nieuwe zakken. Hier speelt hetzelfde oude principe waarbij Europa haar verplichtingen ten opzichte van vluchtelingen uitbesteedt aan andere landen, zo ver mogelijk uit het zicht.”

Is Europa dan niet brutaal wakker geschoten na de brand in het kamp in Moria? Merkel en Macron namen toch plots het heft in handen?

“De bekendmaking van het aantal migranten dat ze willen herverdelen over Europa, komt vooral over als een pr-zet. Ik wil eraan herinneren dat de ramp in Moria een tragedie is die niet enkel door Griekenland, maar door Europa op touw is gezet. Ze is het resultaat van de EU-Turkije-deal en van de bouw van een kamp op Lesbos. 

“Er zijn meer dan 12.000 mensen in dat kamp, en Duitsland, België en nog andere landen nemen een handvol mensen op. Dat is helemaal in de lijn met de afgelopen jaren, waarbij Europa wel kan deugdpronken, maar haar beloftes niet nakomt.

“Dit was niet de eerste brand in Moria en niet de eerste keer dat Europa geconfronteerd werd met de overbevolkte, onhygiënische omstandigheden in zo'n kamp en met de mobilisatie van uiterst rechts om achter vluchtelingen aan te gaan, in samenwerking met de Griekse politie. Ik vrees dat ik sceptisch ben.”

De Griekse politie werkt in Moria samen met uiterst rechts?

“Mijn contacten op Moria melden me dat er uiterst rechtse individuen na de brand aan de uitgangen van het kamp patrouilleerden, mensen tegenhielden om het dorp te bereiken en wegen blokkeerden om de wederopbouw van het kamp en het transport van migranten naar andere kampen te beletten. Ze hielden ook humanitaire hulp tegen.

“Wat men mij zegt, is dat uiterst rechts zich voordoet als boze burgers die de weg blokkeren, in samenwerking met de Griekse politie. Dat is daar een sterke aantijging, gezien de belangrijke rechtszaak die op dit moment loopt tegen tientallen leden van het extreemrechtse Gouden Dagenraad.”

Uiterst rechts vermomd als boze burgers, zegt u, maar ook uiterst rechtse groepen kunnen toch boze burgers zijn? Moeten we met die boosheid geen rekening houden in een democratie?

“De denkfout is dat je ervan uitgaat dat we ofwel iedereen moeten binnenlaten, ofwel keihard optreden. We moeten niet iedereen binnenlaten. Europa neemt niet iedereen op. Kijk naar de VN-cijfers: de meeste vluchtelingen zitten in hun regio van herkomst. Het is een narratief van uiterst rechts dat Europa wegzinkt omdat het iedereen binnenlaat.

“Wat organisaties zoals de mijne vragen, is een faire en humane aanpak, in lijn met de hoogste principes. Als het electoraat niet akkoord is met humaan beleid, dan moeten politieke partijen zich toch aan hun principes houden. Democratie betekent niet dat mensen stemmen en politici vervolgens als functionarissen uitvoeren wat mensen hebben gestemd. Dit toont hoe ver we zijn afgedreven in onze kijk op de democratie.

“Politici moeten natuurlijk verkiezingen winnen, maar ze moeten ook ergens voor staan. De huidige generatie politici heeft maar erg beperkte droombeelden. Wat is het nut nog van politieke partijen als ze enkel nog moeten reageren?”

Liz Fekete.Beeld rv

Wie is Liz Fekete?

- Geboren 21 december 1959

- Directeur van het Institute of Race Relations, een antiracistische denktank, opgericht in 1958

- Redacteur van het wetenschappelijke tijdschrift Race & Class

- Haar laatste boek is nu in het Nederlandse vertaald, onder de titel Zijn de jaren 30 terug? Nieuw Rechts in Europa, bij uitgeverij Epo

Voormalig staatssecretaris voor Asiel en Migratie Theo Francken (N-VA) schuift het Australische model naar voren, dat migranten in hotspots buiten de EU zou plaatsen. Wat denkt u daarvan? 

“Het is moeilijk te geloven dat Australië een voorbeeldmodel zou zijn voor een land als België, gezien de internationale ophef over dat model. Denk alleen al maar aan de corruptie die ermee gepaard ging, waarbij internationale hulpfondsen zijn misbruikt om gigantische kampen te creëren waar de leefomstandigheden niet verschillen van die van Moria. Dat zogezegde voorbeeldmodel is dus al internationaal afgedaan als een grove mensenrechtenschending.

“En dan zijn er nog de praktische problemen. De Australische eilanden liggen mijlenver van het vasteland. Waar zou Europa die migranten zetten?”

Francken stelt voor om akkoorden te sluiten met landen als Tunesië en Egypte.

“Hoe ga je die landen overtuigen? Er zullen budgetten worden misbruikt, waarbij ontwikkelingsgeld zal worden verbonden aan deals. Kijk naar Libië, wat een corruptie en mensenrechtenschendingen zijn er niet gekomen uit de deal. Kijk hoe vluchtelingen zijn mishandeld in de Libische kampen die door de EU gefinancierd zijn. We gaan in die misbruiken worden meegesleurd. En dan heb je nog de warlords die deze kampen controleren.

“Offshoring is heel erg handig, vooral om afstand te nemen van verschrikkelijke zaken waar je voor betaalt.”

Voor de 60-jarige Liz Fekete is migratie geen ver-van-mijn-bedshow. Ze is de dochter van twee Hongaarse vluchtelingen, die na het einde van de Tweede Wereldoorlog naar Londen trokken via een hervestigingsprogramma. Haar ouders sloegen op de vlucht voor het stalinistische regime in Hongarije.

Dat heeft haar gevormd. De antwoorden op deze migratiecrisis zoekt Fekete in de drijfveren. “Bepaalde landen binnenvallen en bombarderen is misschien niet het beste idee als je wil vermijden dat mensen op de vlucht slaan. Irak, Syrië, Libië...” 

Het is niet eens zo lang geleden dat Europese landen zelf vluchtelingenstromen op gang brachten, maar diezelfde landen sluiten hun poorten voor migranten. Tegelijkertijd zijn er onmiskenbaar ook pull-factoren die mensen drijven. Denk maar aan de transitmigranten in ons land en Noord-Frankrijk die hier liever geen asiel aanvragen, maar doorreizen naar Engeland. 

Zijn smokkelaars niet de criminelen? Zij spiegelen mensen een droombeeld voor om tot in het Verenigd Koninkrijk te geraken.

“Je moet een onderscheid maken tussen mensenhandelaars die werken in criminele netwerken en mensen exploiteren en smokkelaars die verschillende motieven kunnen hebben. Sommigen smokkelen mensen voor geld, maar anderen uit humanitaire overwegingen. Kijk naar de smokkelaars die we eren.”

Pardon?

“Kijk bijvoorbeeld naar Raoul Wallenberg, die tienduizenden Joden heeft gesmokkeld. Natuurlijk zijn er smokkelaars die mensen valse hoop geven. We hebben die zelf in het leven geroepen, door Fort Europa te creëren, dat je niet meer via legale weg kan bereiken. Mijn vader kon enkel uit Hongarije vluchten door smokkelaars te betalen. Maakt hem dat een slecht mens?”

Het verwoeste kamp Moria op Lesbos.Beeld AP

Volgens de commissaris-generaal voor de vluchtelingen in België zijn er Afghaanse gezinnen die een minderjarige zoon naar hier sturen, niet om vervolgens gezinshereniging te doen, maar opdat hun zoon hier geld verdient en opstuurt naar Afghanistan.

“Verplaats je even in dat gezin in Afghanistan, een land dat door oorlog verscheurd is.”

Dat snap ik, maar kunnen we ons medeplichtig maken aan praktijken waarbij minderjarigen op een gevaarlijke reis worden gestuurd en vervolgens moeten werken om te overleven?

“Je wordt geconfronteerd met die Afghaanse jongen tegenover je, en dan moet je met hem omgaan op de meest menselijke manier. Dat kan betekenen dat je hem een toekomst geeft in Europa. Maar niet dat je hem onderbrengt in Moria met al de psychische en fysieke problemen die daaraan vasthangen.

“We hanteren geen Sippenhaftung in Europa. Dat is een naziprincipe. Het betekent dat als een persoon in een familie iets slechts doet, je de hele familie straft. Zelfs als zijn ouders uit egoïstische redenen hun zoon hebben gestuurd, en niet omdat hij hun enige hoop was, waarom moet je die zoon daar dan voor straffen?”

Wat is dan wel de oplossing? Open grenzen?

“Ik heb nooit voor open grenzen gepleit.”

Komt wat u voorstelt daar niet op neer?

“Er is een quote van Oscar Wilde: ‘Een wereldkaart zonder Utopia op vermeld, is het niet waard om te bekijken.’

“Natuurlijk leven we in de realiteit. Elk land heeft een immigratiebeleid. België moet niet plots een opengrenzenbeleid voeren, maar je kan wel streven naar iets beters. Je moet niet discrimineren, je moet mensenrechten respecteren. Ik ben niet voor open grenzen, maar voor een open geest. Mijn instituut zegt niet hoe migratiebeleid moet worden ontworpen. Dat zie ik niet als mijn rol. Ik bied een framework waarmee politici faire migratiemaatregelen kunnen treffen. Zonder discriminatie en volgens mensenrechtennormen.”

De branden in Moria zouden door migranten zelf gestart zijn. Dat gaat hun zaak niet echt helpen, toch?

“We zullen moeten wachten op de resultaten van het onderzoek. Een van de problemen is dat we het altijd hebben over het geweld door de onderdrukten en nooit over het geweld door de onderdrukker. We praten er nooit over dat dit neoliberale model erop gestoeld is om mensen achter te laten en hen bijna te behandelen als Lebensunwertes Leben (levensonwaardig leven, een term van de nazi’s, BST)

“Welk leven hadden die mensen in Moria? Een kamp voor 3.000 mensen waarin ze met 12.000 leefden. Met amper toegang tot water, wc’s en medicijnen. En dan vraag je hen om zich deugdelijk te gedragen? Dit gebeurde dus tegen de achtergrond van het jarenlange geweld door hen structureel elke vorm van menselijkheid te ontzeggen. En onlangs is dat versterkt door de coronamaatregelen.”

Hebben migranten meer afgezien door de coronamaatregelen?

“Niet enkel in Moria, maar in vluchtelingenkampen en Roma-buurten over heel Europa golden niet dezelfde coronaregels en dezelfde lockdowns als in de rest van de samenleving. Pure discriminatie. Ze moesten in de kampen blijven en alle rechten werden hen ontzegd, zonder enig bewijs dat er meer coviduitbraken waren. Toch krijgen ze een gemilitariseerde quarantaine opgelegd. 

“Roma-wijken in Bulgarije zijn van uit vliegtuigen besproeid met ontsmettingsmiddel. Zou jij zoiets accepteren in je woonwijk? Als je zou leven in zo’n kamp, zou je dan zelf niet het heft in handen nemen? Denk je dat de mensen in het getto van Warschau zich tijdens de Tweede Wereldoorlog allemaal als engelen gedroegen? Wat verwacht je van mensen die je in getto’s samenpropt?

“We bekijken alles te veel volgens de opdeling goede versus slechte migrant. Zij die zich goed gedragen en integreren en zich liefst zo veel mogelijk gedragen zoals wij, die zullen we belonen als ze iemand redden uit een brandend gebouw. Maar wat met zij die tussen wal en schip vallen? De mentale gezondheidsproblemen in die kampen zijn enorm. En dan verwachten we dat ze gewoon hun hand uitsteken?”

In uw boek vergelijkt u het huidige migratiebeleid met de nazi-administratie, die gericht was op de vernietiging van het individu. Is dat geen ongelofelijke overdrijving, die bijna neerkomt op een ontkenning van de Holocaust? 

“Twee zaken met elkaar vergelijken is niet hetzelfde als ze met elkaar gelijkstellen. Het geeft louter een referentiepunt. Ik refereer aan het nazisme en fascisme, maar evengoed aan het kolonialisme.”

Wat zijn de overeenkomsten dan met de nazi-administratie?

“Ik vergelijk vooral de logica die eraan voorafgaat. Fascisme en nazisme steunden op staatsterreur. Dus nee, wat nu gebeurt, is geen replica van de jaren 30, want overheden hebben geen staatsterreur nodig, omdat ze veel gesofisticeerdere mechanismen hebben, bijvoorbeeld voor bewaking.

“We moeten naar de logica kijken. Zygmunt Bauman en Hannah Arendt zijn Joodse schrijvers en filosofen die deze logica beschrijven. Het gaat om de nazilogica van het volgen van bevelen. Die banaliteit van het kwaad is er nu ook als je verschrikkelijke zaken door de vingers ziet. Perfect ordentelijke mensen in het ministerie van Binnenlandse Zaken leunen achterover en laten verschrikkelijke dingen gebeuren. Kijk naar de foltering van uw eigen landgenoot, Ali Aarrass, uitgeleverd door Spanje aan Marokko en gefolterd. Kijk naar uw landgenoot Paul Rusesabagina, de held van Hotel Rwanda, ook uitgeleverd.

“We zeggen niet dat de mensen die dit mogelijk maken slechte mensen zijn, maar wel dat er een logica is van bevelen volgen, die hetzelfde is als de logica die Hannah Arendt en Zygmunt Bauman beschreven. In mijn boek stel ik de vraag of je het Europese migratiebeleid niet kan aanvechten op basis van de rechtsterm ‘ontaarde onverschilligheid’.”

Als u het heeft over eenzelfde logica, dan suggereert u wel dat er ook dezelfde verschrikkelijke zaken uit volgen.

“Wat inderdaad zou kunnen. Een kamp als Moria is wel degelijk een concentratiekamp. Maar concentratiekampen zijn ook geen exclusiviteit van de Holocaust. Ze kennen ook een koloniale referentie.”

Het nieuwe tijdelijke opvangkamp van Kara Tepe op Lesbos. ‘Welk leven hadden die mensen in Moria?’, vraagt Fekete. ‘Een kamp voor 3.000 mensen waarin ze met 12.000 leefden. Met amper toegang tot water en wc’s.’ Beeld AP

Moria is dus geen ongelukkige samenloop van omstandigheden, maar volgt uit een bepaalde logica?

“Absoluut. Als dergelijke tragedies zich voltrekken, is er een tendens om oorzaak en gevolg te ontkennen. Er is een tendens om enkel oppervlakkig te kijken naar wat er gebeurt voor onze ogen, namelijk zes Afghaanse jongens die een brand stichten en dan denken we: ja, dat gaat hun zaak niet vooruithelpen. Als we alert zijn, moeten we kijken naar wat er aan voorafgaat. Overheden distantiëren zich op die manier gemakkelijk van hun verantwoordelijkheid.”

Dat brengt ons bij de Chovanec-zaak. Ook daar is de vraag: is het een ongelukkig toeval dat die man overleed in politiebewaking of is er meer aan de hand?

“Overlijdens in politiebewaking zijn een probleem in heel Europa. Het feit dat die politie dacht dat ze zo gewelddadig kon handelen, met een nazigroet als tussendoortje, en dat de hooggeplaatste mensen binnen politie en politiek dan zeggen dat ze het zijn vergeten, suggereert een cultuur van straffeloosheid en belangenvermenging tussen politiek en politie.”

We hebben natuurlijk de politie het geweldsmonopolie gegeven. Als het dan misgaat, is het toch moeilijk om te weten of ze te ver gingen? Vaak gaat het om slachtoffers bij wie de stoppen waren doorgeslagen of die drugs hadden genomen.

“Daarom is de Chovanec-zaak belangrijk. De beelden tonen op zijn minst disproportioneel geweld en dat ze zich erin vermaken. We weten niet wat er zich voordien en achteraf nog heeft afgespeeld, dus moeten we voorzichtig zijn. Maar we verwachten van agenten professioneel gedrag, niet het gedrag van burgerwachten. Agenten moeten getraind zijn om mensen in psychische problemen in veiligheid te brengen. 

“Als je hen het monopolie op geweld geeft, moeten er ook krachtige systemen van aansprakelijkheid zijn, in hun eigen belang. Hoe onafhankelijk zijn de toezichtorganen in België? Politie die het optreden van de politie onderzoekt, dat suggereert opnieuw een cultuur van straffeloosheid. 

“Dit is waarom de Black Lives Matter-beweging in heel Europa opsteekt. Overal zien we dat de politie en politievakbonden elke vorm van kritiek en verandering in de kiem smoren. En dan zeggen politici altijd dat er gewoon enkele rotte appels in de mand zitten die eruit moeten. Kijk naar die Facebook-groep Thin Blue Line Belgium met 6.700 actieve en gepensioneerde agenten, waar een hoop racistische commentaren verschenen. Dat zijn geen ongelukjes meer, dat is een cultuur van racisme in de politie. Er moet diepgaander onderzoek gebeuren naar de veelheid van schandalen in België.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234