Maandag 29/11/2021

Monopoly en Monty Python in Tripoli

De beelden van Libië zijn shockerend, maar voor Lies Lauwers niet helemaal onbegrijpelijk. 'Het is een frustratie van jaren.' Lauwers studeerde Arabistiek in Leuven en Internationale Politiek in Louvain-la-Neuve. Van 2002 tot 2005 werkte ze op de Belgische ambassade in Tripoli. Nu woont ze in Amman, Jordanië.

Hoe komt het dat een autoritair regime dat drijft op een politiek van angst en onderdrukking aan het wankelen wordt gebracht door dezelfde mensen die hun lot zoveel jaar hebben ondergaan? Wat heeft Libiërs de moed gegeven om nu toch op straat te komen, terwijl ze 40 jaar lang hun mening amper in familiale kring durfden uiten, laat staan en plein public?

Het is niet meer dan vijf jaar geleden dat ik in Tripoli woonde, op tien minuten van het Groene Plein en geen 500 meter van Gurgi, de buurt die systematisch geplunderd wordt door gewapende huurlingen. Het is shockerend dat de schaarse berichten die het land uitgesmokkeld worden over dezelfde stad, hetzelfde land gaan. En toch niet helemaal onbegrijpelijk.

Nog was de angst voor het regime van 'Mad Dog' Kadhafi niet verdwenen, toen ik in 2002 toekwam als consulaire attaché op de Belgische ambassade. Mensen verdwenen misschien minder frequent dan in de late jaren '80 en '90, maar Libiërs hadden hun lesje wel geleerd. De mukhabarat, de geheime dienst, bleef alom tegenwoordig. Iedereen wist dat telefoons en woonkamergesprekken afgeluisterd werden. Ik weet nog hoe mijn toenmalig lief me briefjes toestak waarop stond: 'Ik ga je straks voorstellen om te gaan wandelen. Stel geen vragen, kom gewoon met me mee.' Buiten kreeg ik dan een paar sappige politieke snippets die nergens anders verteld konden worden. Als buitenlander had je toelating nodig om de stad te verlaten. Een vriendin miste het overlijden van haar vader in Portugal omdat haar exitvisum niet tijdig klaar was en haar 'wasta' of connecties niet sterk genoeg.

Libië is een droog land. Alcohol was alleen op de zwarte markt verkrijgbaar - honderd dollar voor een fles Red Label. Nergens anders wordt frisdrank met zoveel vertoon in wijnglazen geserveerd. Tripoli had filmzalen noch theaterfestivals, nauwelijks schilders (zij schuilden achter hun abstracte werk) en geen sportclubs. Jongeren hielden zich op in Gargaresh, de winkelstraat met Pizzatent en gesmokkelde waar of cruisten met vaders auto heen en weer, toeterend naar al wat vrouwelijk was. En dat was Tripoli, daargelaten de imposante gebouwen die je deden denken aan de tijd dat de Italianen hier de plak zwaaiden. Oorden als Benghazi en Al Bayda in het oosten of Sebha en Ghat in het zuiden waren amper de naam stad waardig.

Al kon niemand in de regio deze 'Arabische lente' voorspellen, de kiemen hiervoor zijn lang geleden gezaaid. Zoals de rest van het Midden-Oosten en Noord-Afrika heeft Libië een heel jonge bevolking, die exponentieel is gegroeid. Meer dan de helft van de Libiërs is geen 25.

Als buitenlanders vonden we het een hele uitdaging om onze weekends drie jaar lang op een leuke manier te vullen. Ik heb nooit zoveel Murder mystery-diners en Monopoly-avonden georganiseerd. Maar Libische leeftijdsgenoten konden zich niet wagen aan Risk spelen met een potentieel lief, laat staan kamperen in de mooiste woestijn ter wereld, of zwemmen in de Middellandse Zee met imposante Romeinse ruïnes op de achtergrond. Hoewel het officieel een seculier regime is, blijft Libië een zeer conservatief moslimland.

Libië kent weinig diepe armoede. Brood, suiker en petroleum werden door de staat gesubsidieerd. Nadat de VN-sancties opgeheven waren in 2003 begonnen ondernemers de Libische markt te bevoorraden, maar zonder een goede 'fixer' kwam je nergens. Terwijl het regime miljoenen petrodollars spendeerde aan bizarre projecten (The Great Man Made River!), wapens en Afrikaanse 'vrijheidsstrijders' bleef Hollandse kaas een exotisch product. Onderwijs is tot vijftien jaar verplicht in Libië maar er zijn nooit voldoende jobs geweest voor de groeiende jonge bevolking, laat staan jobs die genoeg betalen zodat je kunt sparen voor een eigen appartement, een voorwaarde om te kunnen trouwen.

Het blijft riskant om in de toekomst te kijken. Een westerse diplomaat in Caïro achtte eind januari een herhaling van Tunesië "uitgesloten in Egypte". De initiële euforie en de pan-Arabische steunbetuigingen zjin hartverwarmend. Een symbool zoals Moebarak aan de kant gezet door zijn eigen volk, maakt indruk. Nu ook Kadhafi? De rol van satelliet-tv (Al Jazeera!) en sociale media is niet te onderschatten. Maar er is meer. Het is de frustratie van jaren, het gebrek aan vooruitzichten voor de youth bulge-generatie, hoop voor een betere toekomst en ja... actieve deelname en zeggenschap in het politieke leven dat de mensen op Tahrir, Parel en Groene Plein quasi suïcidaal-dapper maakt.

Laat ons hopen dat wat overblijft van de Libische staat snel uiteenvalt zodat het georchestreerde geweld tegen de bevolking stopt. Al blijft Libië een geval apart. Het is niet verwonderlijk dat de onrusten in het oosten van het land begonnen zijn. De Cyrenaicans hangen al jaren minder foto's van de Leider omhoog. Als er schermutselingen waren in de laatse 40 jaar, dan was het altijd in deze regio. Waarom? Ondanks 40 jaar van 'directe democratie' is Libië in wezen een tribale staat gebleven.

Het bizarre systeem van de Grote Libisch-Arabische Socialistische Volks-Jamahiriyyah heeft ervoor gezorgd dat er geen georganiseerde oppositie is die nu (tenminste een deel van) de bevolking achter zich kan scharen. Het systeem van directe democratie, Kadhafi's Third Universal Theory, lijkt bijna een Monty Pythonsketch. Tijdens een zitting van de 'General People's Congress' geven afgevaardigden van de Basic People's Congresses, in naam van het volk, hun goedkeuring over beslissingen die al lang op voorhand vaststonden. Deze afgevaardigden worden bij consensus verkozen in een publieke sessie die verplicht bijgewoond wordt door elke volwassen Libiër. Tegenstemmen stond gelijk met kritiek geven. Dat kon niet de bedoeling zijn. Politieke partijen zijn al die tijd verboden geweest. Een islamitische oppositie zoals de Moslimbroederschap is al jaren geleden uitgeroeid.

Libië heeft geen noemenswaardige staatsinstellingen, nu de autoriteit van de Leider gebroken is. Het Libische leger stelt weinig voor als strijdmacht, laat staan als alternatieve (en gerespecteerde) machtsstructuur zoals in Tunesië of Egypte. Het leger en de mukhabarat bestaan voornamelijk uit leden van stammen die trouw zijn aan de stam van de Leider van de (vorige) revolutie. Zij zullen moeten vluchten of als martelaar sterven zoals hun Gids.

De recente gebeurtenissen hebben ons geleerd om geen voorspellingen te doen. Zeker niet in Libië, waar de enige structuur met autoriteit die deze revolutie zal overleven die de stammen lijkt. Maar wie weet kunnen we ooit nog eens op Libië stemmen als kandidaat voor de VN-mensenrechtenraad.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234