Maandag 23/05/2022

Mongolië, van honden en mythen

'Alleen God is objectief en die maakt geen films.' De Vlaamse documentairemaker Peter Brosens ziet niet zoveel in objectiviteit als hoogste goed. Didactische documentaires interesseren hem niet echt. 'Hoeveel inwoners Mongolië heeft, kom je in State of Dogs niet te weten. Mij gaat het erom het mysterie van het bestaan te maximaliseren.' Dat levert een zeer eigenzinnige film op, een verhaal van binnen uit. Over redenen om te leven en om te sterven. Over eeuwigheid.

Catherine Vuylsteke

Eén, twee, drie, vier, vijf, zes, zeven. Ik zoek zeven redenen om te sterven. Als ik de inspiratie niet voel om een vers te schrijven. Als de schoonheid van lage heuvels me niet meer kan bekoren. Als ik mijn ogen afwend van de rode ochtendgloed. Als ik geen lippen en borsten meer wil voelen. Als ik vreemde geluiden hoor in mijn dromen. Als ik bekoord raak door andermans paradijs. Of als ik wil ontsnappen uit dit zinloze leven. Dan zou ik niet aarzelen om de dood te kiezen. Eén twee, drie, vier, vijf, zes, zeven. Ik zoek zeven redenen om te leven. Als ik de inspiratie voel om te schrijven. (...) Eén, twee, drie, vier, vijf, zes, zevenhonderd jaar. Je kunt me overal zien, altijd. Ik ben hier nu. Ik ben nergens."

De verzen worden gedeclameerd met de geestdrift van een jonge hond. Dichter Baatar Galsansukh vult aandoenlijk wiebelend de openingsscène van Peter Brosens' en Dorjkhandyn Turmunkhs nieuwe film State of Dogs. Een hondenfilm, over Mongolië, redenen om te sterven en redenen om te leven. Over eeuwigheid en dode honden, zoals het hoofdpersonage Baasar, die de mens vertrouwde en door hem werd verraden: een jager schoot hem dood tijdens een hygiënecampagne in de Mongoolse hoofdstad Ulaanbaatar. Maar nadat hun geest hun rottende lijf heeft verlaten, reïncarneren Mongoolse honden als mensen. Als verraders. Alleen de herinneringen aan zijn hondeleven en het besef dat alle tegenstellingen van het leven deel uitmaken van het leven zelf, stellen Baasar in staat zich met zijn lot te verzoenen.

"Een creatieve documentaire wilden we maken, dus zowat het tegendeel van wat National Geographic doet," zegt Peter Brosens (36) beslist. State of Dogs is een geval apart, dat niet op de onverdeelde sympathie van de Vlaamse Audiovisuele Selectiecommissie kon rekenen. Die twijfelde aan de relevantie van het gegeven - honden en Mongolië - voor Vlaanderen: "de Vlaamse inbreng is beperkt en de eigenheid en culturele uitstraling van de film kunnen niet als Vlaams worden beschouwd". Geen Heren van Zichem en bijgevolg weinig subsidie. Nauwelijks 20 procent van de benodigde 19 miljoen frank oordeelde de Vlaamse Audiovisuele Selectie State of Dogs waard.

Ze kon natuurlijk niet weten dat er uiteindelijk in binnen- en buitenland zoveel belangstelling voor zou zijn, dat tientallen mensen geweigerd moesten worden op de avant-première op het documentair filmfestival Viewpoint in Gent. Of dat het publiek op het Festival van Berlijn zo enthousiast zou zijn.

Zo de film, zo zijn maker: een geval apart. Filmregie heeft Brosens nooit gestudeerd, wel aardrijkskunde en sociale en culturele antropologie. Dat hij zijn jeugdige vrije tijd in filmzalen doorbracht kan hij al evenmin beweren. Bioscoopbezoek werd niet aangemoedigd in huize Brosens. Na een jaar in Seattle, met een bioscoop die alleen klassiekers draaide, had hij zijn schade ingehaald: in 365 dagen had hij 200 films gezien.

Foto's maken, dat had hij als kind wel gedaan. Zo'n tien moet hij zijn geweest, de trotse bezitter van een plastic toestelletje dat hem algauw de wondere wereld van de diamontage zou binnenleiden. De Dijlevallei. Trekvogels. Voren, ploegen, boeren. Water.

Aardrijkskunde en antropologie brachten Brosens naar de universiteit van Guayaquil, Ecuador, waar hij aan een project rond stedebouw en ruimtelijke ordening werkte. Daarna volgde hij een tweejarige opleiding visuele antropologie in Manchester. Erg theoretisch, maar met een minimale introductie in de wereld van de antropologische documentaire.

Van Manchester ging het andermaal naar Ecuador, voor een eindwerk over een merkwaardig soort zelfdoding bij Indiaanse gemeenschappen in het hooggebergte. "Niet de 'egoïstische' zelfmoord, de levens die onder treinen eindigen en nabestaanden met vragen achterlaten over het waarom. Wel de 'samsonische', die je ook in Brazilië en Polynesië vindt, de pijnlijk trage dood na het drinken van insecticide." De zelfmoord als straf voor de omgeving vooral, de machteloze die zijn ultieme wapen gebruikt, zich van zijn eigen leven berooft, terwijl zijn geest het nog levende voorwerp van zijn toorn zal blijven kwellen. De korte films La campana de oro ('De gouden klok') en El camino del tiempo ('De loop der tijd') zouden de neerslag worden van drie maanden verblijf in de Andes.

In Manchester wordt Brosens op een dag opgebeld door zijn oude vriend Odo Halflants. Kan hij de inhoudelijke en logistieke voorbereiding op zich nemen van een filmproject over wind- en zonne-energie in het Verre Oosten ?

"Het mag gek klinken", zegt hij nu, "maar eigenlijk heeft het Ecuadoriaanse hooggebergte wel wat met Mongolië gemeen. Neem die ene korte film die we in Ecuador draaiden. Taita José María, een oude, dronken man, zingt en bespeelt traditionele instrumenten tot hij in zwijm valt. Hij komt terecht in de schemerzone tussen leven en dood, waar hij met de geesten van de overledenen kan communiceren. Zijn vrouw legt een doek over zijn hoofd, tegen de boze geesten. Alleen beelden, zonder uitleg. Een westers publiek zou er moeite mee hebben, terwijl mijn Mongoolse vrienden het meteen begrepen. De film is zelfs uitgezonden op de Mongoolse tv.

Het telefoontje van Halflants resulteert in een maand lang als een gek lezen over een hem volstrekt onbekend land, waaraan ook niet bepaald vele lijvige studies gewijd blijken te zijn. Een gesloten land ook, met ambassades die pas na erg lang aandringen visa voor nauwelijks 48 uur afleveren. "Niet eens voldoende tijd om het land ook weer uit te raken. Eindeloos heb ik toen ter plaatse met het ministerie van Buitenlandse Zaken onderhandeld over een verblijfsvergunning van drie maanden. Maar met succes."

Eén telefoonnummer had Brosens uit het RTBf-archief meegekregen. Van Dorjkhandyn Turmunkh, een Mongoolse tv-journalist die in 1990-'91 had gevraagd of niemand interesse had om de historische verkiezingen in zijn land te verslaan.

"Hij schrok zich een ongeluk toen ik hem opbelde en vroeg zich af wat een Belg in godsnaam in Mongolië te zoeken zou kunnen hebben. Een project over zonne- en windenergie? Wat zat daarachter? De vraag werd eindeloos gesteld, in andere woorden, door andere mensen, maar het ongeloof bleef een hele tijd hangen.

"Desondanks groeide er een hechte band tussen ons. Wat me eigenlijk altijd blijft verbazen aan de Mongoolse stedelijke cultuur is haar grote, zij het verbrokkelde kennis van onze cultuur. Zo zat ik eens in een taxi in Ulaanbaatar, vraagt de chauffeur waar ik vandaan kom. België? Emile Verhaeren, zegt hij tot mijn grote verbazing, dat is pas een groot schrijver. Waar de vele vertalingen in het Russisch en het feit dat vele Mongoolse jongeren in de voormalige Sovjetunie en het Oostblok studeren al niet toe leiden."

Toeval bracht Brosens naar Mongolië, uit improvisatie werd daar City of the Steppes geboren. "Ik had gewoon een videocamera meegenomen, om eventueel wat beelden te maken voor een later dossier. Zonder budget, scenario of structuur ontstond die film, met steun van het Stuc, op de montagetafel bij de Audiovisuele Dienst van de KU Leuven. Al even toevallig werd de film in 1994 op het Parijse documentaire festival Cinéma du Réel met de Joris Ivens-prijs bekroond."

Zo'n prijs mocht dan welkom zijn, Brosens besloot dat films structuren, budgetten en scenario's behoeven en dat regisseurs de taal van de producenten moeten begrijpen. Hij vond dat er weer gestudeerd moest worden. Zijn keuze viel op een media-opleidingsproject van de Europese Unie.

Ondertussen liet Mongolië hem niet los. "Door de magie ervan, het verhaal dat het vertelt. Vanuit die essentiële verwondering treed je in dialoog met die plaats en maak je een film die als een tweede werkelijkheid is. De schaarste, die trok me enorm aan. Ze laat je toe de elementen in het landschap te isoleren om vervolgens hun onderlinge relatie te bekijken. De relatie tussen de componenten van het beeld, de compositie, en tussen de beelden onderling.

"Het gaat me absoluut niet om exotisme, maar op de Boomsesteenweg zou ik niet kunnen filmen. Te druk, te veel auto's, te veel ballast. Het interesseert me ook niet het definitieve verhaal van een land te brengen. Het mysterie van het bestaan maximaliseren, daar gaat het mij in State of Dogs om. Als je naar een andere cultuur kijkt, moet je afstand houden, niet de illusie koesteren dat je er alles van begrijpt. Ik heb niet de ambitie het vreemde tot het bekende terug te brengen, wel het aanvaardbaar te maken en daardoor recht te doen aan de complexiteit van de wereld en de mens die zich daar tegenover verhoudt. Tegelijk is het een uitnodiging aan de kijker om die wereld mee te zoeken en te ontwerpen. Zo maakt hij of zij deel uit van het creatieve proces van de film. Als honderd mensen State of Dogs zien, heb je honderd verschillende films.

"Dat stoort me ook zo in de antropologie: dat ze de ambitie heeft mythen te verklaren. Wie de mythe doorgrondt, doodt haar. En ondertussen blijft de behoefte aan mythen bestaan. Hier, maar ook in Mongolië".

Honden. Ze waren Brosens tijdens die eerste reis ook al opgevallen. Op straat, en in de kranten. Dat er 120.000 waren in Ulaanbaatar alleen al, schreven die, en dat ze een probleem vormden voor de volksgezondheid. Het kwam door al die Russen en Oost-Europeanen die na de val van de Muur en de implosie van de Sovjetunie waren vertrokken en hun huisdieren aan hun lot hadden overgelaten. Dat was althans de uitleg die de Mongolen het liefst hoorden. Veel liever dan dat de schuld bij henzelf werd gelegd, bij de Mongoolse traditie om mannelijke pups te houden en vrouwelijke aan hun lot en aan de straat over te laten.

Sterilisatie? Te duur, maar doden is totaal taboe. En toch zou tot die laatste oplossing worden besloten, het bedrijfje Noots had er zelfs een commerciële bezigheid in herkend. Vachten als vulsel voor winterlaarzen, vlees voor export naar Zuid-Korea. Alleen kunnen Mongolen het niet goed met Chinezen vinden en ging het transport van Mongools hondevlees over Chinees grondgebied dus niet door. Noots had, toen State of Dogs gedraaid werd, maar één jager meer in dienst. Een andere was aan een hartaanval bezweken. De stress van het taboe. Zijn kinderen waren bij het vernemen van het beroep van hun vader van school weggepest, zijn vilten tent of ger ging in vlammen op, met een zwaar verbrand kind tot gevolg.

"Hoe honden betekenis kunnen dragen in een veranderende maatschappij, dat intrigeerde ons," vertelt Brosens. "De Britse professor Caroline Humphrey deed er onderzoek naar en stelde vast dat ze een heel ambigue rol spelen. In tegenstelling tot katten, waarvan Mongolen geloven dat ze je in je slaap bespringen en genoegen scheppen in het openrijten van je slagaders, zijn honden goede dieren. Ze beschermen de kudden tegen gevaar en houden wolven op afstand. De Mongoolse herdershond is overigens de enige hondensoort die een wolf aankan. Maar tegelijk zijn ze onrein. Ze dragen ziekten over. In de ger worden ze niet toegelaten, kinderen mogen ze niet strelen of er zich door laten likken. En toch houden Mongolen erg van honden, waarvan ze geloven dat ze als mens kunnen reïncarneren. Daarom snijdt men ze de staart af als ze sterven, steekt die in hun muil en zet er een schaaltje melk bij. Dat vergemakkelijkt de wedergeboorte. Mensen hebben immers ook geen staart.

"Studies van antropologen zijn erg waardevol, en ook vond ik dat de film aanvaardbaar moest blijven voor een Mongools publiek. Daarom wilde ik met Turmunkh samenwerken. Dat was niet altijd makkelijk. Hoe kun je iemand die moeite heeft de eindjes aan elkaar te knopen enthousiast houden over een project dat er misschien nooit komt? Door de moeizame financiering sleepte het project immers vier jaar aan. Ik heb vaak moeten horen dat ik geen film- maar een filemaker was, iemand die dossiers samenstelt voor mogelijke financiers.

"Desondanks was de samenwerking erg waardevol. Door zijn bekendheid als gewezen presentator van een erg populaire en voor Mongolië revolutionaire tv-show kon Turmunkh deuren openen die anders gesloten zouden zijn gebleven. Daarom is hij ook coproducent. Maar het is ook een artistiek project waar we samen aan gewerkt hebben. Weet je wat echt fantastisch is aan Mongolen? Ze zijn niet traditioneel Aziatisch: als ze je vertrouwen, zijn ze heel open en direct. In Turmunkh vond ik een partner om dingen uit te diepen en te begrijpen. Want al neemt je kennis toe, datzelfde geldt voor je verwondering.

"We deelden ook onze liefde voor muziek en mythen en een zekere rusteloosheid. Turmunkhs korte verhalen, de existentiële angst die daarin wordt blootgelegd, deed me dat beseffen. De angst voor het oneindige, het eeuwige, het onvatbare plaatst hem tegenover zijn fundamentele eenzaamheid. Precies daarin ligt het streven naar zingeving, voor ons de essentie van het filmproces. Met het tijdelijke het eeuwige toegankelijk maken, daar gaat het om.

"Die samenwerking stelde ons ook in staat een heel ander verhaal te vertellen, geen toeschouwer te zijn maar van binnen uit te werken, een verhaal dat zijn oorsprong heeft in de orale Mongoolse traditie. Daarom ook de keuze voor reïncarnatie. Alles in het leven, zeggen de Mongolen, is voortdurend in metamorfose. Daarom waren ze ook de laatsten van de Sovjetstaten of -vazallen om Stalin van zijn sokkel te halen. En het standbeeld van zijn Mongoolse epigoon Choybalsan staat er nog steeds. Het verleden heeft immers zijn belang in het proces van het leven, je kunt je er niet zomaar van ontdoen."

Honden, mythen en reïncarnatie. Hoe documentair is State of Dogs eigenlijk? "Wie documentaire zegt, lijkt objectiviteit te bedoelen. Je moet objectiviteit en authenticiteit respecteren, vind ik, maar toch heb ik het heel moeilijk met die notie. Wie zei ook alweer dat alleen God objectief is en dat die geen films maakt? Er is altijd de wisselwerking tussen de wereld die de filmmaker beleeft en de werkelijkheid. Antropologen hebben die twee lang van elkaar pogen te scheiden. De camera zou een registratie-instrument zijn zoals de microscoop dat is voor de bioloog en de stethoscoop voor de arts. Maar dan negeer je de rijkdom van filmtaal. Zonde toch?"

State of Dogs van Peter Brosens en Dorjkhandyn Turmunkh is geselecteerd voor het internationaal documentairefestival Visions du Réel in Nyon, Zwitserland (20-26 april). De film wordt deze zomer vertoond op Ecran Total in de Brusselse Arenbergbioscoop. Voor die tijd wordt nog een voorstelling gepland, waarvan de exacte datum nog niet vaststaat. Inlichtingen: tel. 02-5440634.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234