Vrijdag 18/06/2021

Mondriaans werk met achting bespot

Kunstenaars met succes kunnen zich vaak verheugen over grote publieke belangstelling. Maar soms hebben ze ook kritiek te verduren. Zeker zij die zich bezighouden met het abstracte. Piet Mondriaan was zo'n schilder die bewonderd werd, maar die ook zeker in de vuurlinie lag. De cartoon is een goede verpakking voor een dergelijke kritiek. Het Mondriaanhuis (het geboortehuis van de schilder) in Amersfoort toont tot en met 30 mei de expositie Met achting bespot, waarin met het werk van de Nederlander (1872-1944) lichtelijk, maar eerbiedig de draak wordt gestoken.

Mondriaans gehele abstracte werk is een dankbaar onderwerp voor cartoonisten. Sinds eind augustus 1998 heeft het doek Victory Boogie Woogie in het bijzonder een speciaal plekje ingenomen in de harten van menig tekenaar. Toen namelijk kwam het onvoltooide en tevens laatste schilderij van Mondriaan in het bezit van de Nederlandse overheid.

De Nederlandsche Bank (DNB) schonk vorig jaar 1,9 miljard frank (47 miljoen euro) aan de Stichting Nationaal Fonds Kunstbezit, een particuliere organisatie. DNB wilde aanvankelijk het bedrag in een overheidsfonds storten ter herinnering aan de in 2002 verdwijnende gulden. Om onbekende redenen zag bankpresident Wellink af van dat besluit en gaf hij het geld aan de Stichting.

Vervolgens kocht die Victory Boogie Woogie voor het lieve sommetje van 1,4 miljard frank (34,7 miljoen euro) van de Amerikaan Samuel L. Newhouse. Daarmee werd het doek de duurste aankoop in Nederland ooit. Achteraf bleek dat de schenking door DNB ook voor de aanschaf bedoeld was.

Minister Zalm van Financiën en premier Kok kregen een hoos van kritiek over zich heen van de Algemene Rekenkamer, het orgaan dat de overheidsuitgaven controleert. De affaire werd het voorwerp van een onderzoek, dat tot de conclusie kwam dat beide bewindslieden de regels hadden overtreden door de Tweede Kamer niet te betrekken bij de besluitvorming. Tot eind augustus was nauwelijks nog iemand op de hoogte.

Volgens de Rekenkamer mocht De Nederlandsche Bank schenkingen uit winst bovendien alleen aan de staatskas doen. Waarna het besluit over de besteding het parlement zou toekomen. Daarbij kwam nog dat alles zich afspeelde in de zomer, de tijd waarin het kabinet demissionair was. De verkiezingen waren in mei geweest en de formatie van de nieuwe regering was in volle gang.

Beide bewindslieden hebben de affaire zonder kleerscheuren overleefd en het doek hangt inmiddels in het Haags Gemeentemuseum. De storm is gaan liggen, maar komt op de tentoonstelling weer enigszins tot leven. Een aanzienlijk deel van de cartoons heeft de commotie als onderwerp.

Tom Janssen verbeeldde heel treffend de mening van een groot deel van de bevolking over én Mondriaans abstracte werk én de gigantische aankoopsom: een man, staand voor het doek, zegt: "Dat kan m'n zoontje óók......met mijn geld smijten." Joep Bertrams plaatste de Victory Boogie Woogie tussen twee andere, volgens hem, dure museumstukken: de voetballende gebroeders Frank en Ronald de Boer.

"Dit is de Boogie Woogie uit 1645", luidt de tekst onder een cartoon van Cyprian Koscielniak. In de tekening in de stijl van het beruchte werk blijkt een beeltenis van Rembrandt schuil te gaan. De Victory Boogie Woogie wordt namelijk ook wel 'De Nachtwacht' van de twintigste eeuw genoemd. De parodieën op Mondriaans andere abstracte werk hebben vaak dezelfde strekking: dat het wel erg vierkant en rechthoekig is. De expositie, waar ook stripfragmenten en animatiefilms te zien zijn, toont onder meer een 'Mondriaan' als verkeersbord en één als billboard voor Coca-Cola. Een cartoon situeert een Mondriaan aan de museummuur naast een boter, kaas en eieren-spel. Weer een ander toont een ladder die gedeeltelijk wegvalt in een compositie met verticale en horizontale lijnen.

Lopend langs de parodieën rijst de vraag wat Mondriaan zelf van een dergelijke expositie zou vinden. Het antwoord laat niet lang op zich wachten. In een ruimte vol cartoons over Mondriaan kom je opeens een reproductie tegen van een originele schets uit Sneeuwwitje van Walt Disney. Eronder ligt een aantal zelfgemaakte prentbriefkaarten met de afbeelding van de zeven dwergen. Uit de correspondentie met zijn broer Carel bleek dat Piet Mondriaan hem Sneezy noemde en zichzelf Sleepy. Zijn waardering voor de tentoonstelling zal wel goed zitten.

Evert-Jan Pol

Met achting bespot, Mondriaan in cartoons, strips en animaties, tot en met 30 mei in het Mondriaanhuis, Kortegracht 11, Amersfoort, geopend van 10-17 uur, zaterdag en zondag van 14-17 uur, toegang f 6,-, kinderen vanaf twaalf jaar en CJP-houders f 4,50, groepen vanaf tien personen f 4,50 p.p.

Een 'Mondriaan' als verkeersbord en één als billboard voor Coca-Cola

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234