Maandag 14/10/2019

'Mondriaan moet je voelen, zoals muziek'

Liefhebbers van moderne kunst kijken verlekkerd uit naar De ontdekking van Mondriaan, vanaf morgen in het Gemeentemuseum. 'Mondriaan is de beste componist van de 20ste eeuw', stelt directeur en curator van de expo Benno Tempel.

Maar liefst 300 werken zijn te zien in Den Haag. Van Mondriaans allervroegste stillevens tot het swingende Victory Boogie Woogiehelemaal aan het einde van zijn leven. Piet Mondriaan (1872-1944), bekend van zijn rood-geel-blauwcomposities, is een van de beroemdste Nederlandse kunstenaars ooit. Elke fase van zijn indrukwekkende loopbaan wordt nu opnieuw uitgelicht en dat het liefst in zo klaar mogelijke taal.

Benno Tempel weert dan ook de onnavolgbare theorieën over de kunstenaar. "Mondriaan moet je voelen, zoals muziek. Het is een energietrip. Ik zou het mooi vinden als mensen hier buiten komen met het gevoel alsof ze net vijf koppen koffie na elkaar hebben uitgedronken."

Als je naar een werk van Mondriaan kijkt met een ongeoefende blik, wat mis je dan wat een kenner wel ziet?

"Het mooie aan Mondriaan is dat het helemaal niet zoveel uitmaakt of je veel van zijn kunst weet of niet. Je hoeft echt geen honderden theorieën te kennen. Ook als je zonder voorkennis naar zo een schilderij kijkt, dan voel je dat het over ritme gaat. Het gaat over de beweging van die lijnen en vlakken. Ik heb wel al eens gezegd dat het bijna onmogelijk is om stil te staan voor een Mondriaan. Je gaat bijna vanzelf bewegen. Er zit een harmonie in."

Begreep zijn omgeving destijds waar hij mee bezig was?

"Nee, en net dat toont aan dat kennis niet alles is. Zelfs zijn aanhangers konden hem niet volgen. Veel van de rood-geel-blauwcomposities zijn gemaakt rond 1921 in Parijs. Rond die tijd ontmoet de Belgische Stijl-genoot en vriend Georges Vantongerloo Mondriaan in zijn atelier. Hij geloofde Mondriaan aanvankelijk niet toen die zei dat er helemaal geen regels verbonden waren aan de composities. Hij dacht dat Mondriaan een geheime formule achterhield, een guldensnederegel die hij niet wilde verklappen. En net dat vind ik zo ontroerend. Zelfs een kunstenaar als Vantongerloo, die in zijn ideeën zo dicht aanleunde tegen Mondriaan, begreep het niet. Dat zegt voor mij pas hoe ongelooflijk knap het was wat Mondriaan deed. En het toont ook aan dat het echt niet zo erg is dat je er op het eerste zicht niets van snapt."

De Stijl, die Mondriaan mee vormgaf, streefde naar uniciteit. Hoe onderscheid je een Mondriaan van zijn aanhangers als iedereen dezelfde regels volgde?

"Heel gemakkelijk. Niemand kon wat Mondriaan deed. Het ging om het vinden van een evenwicht. Kunstenares Marlow Moss baseerde zich op Mondriaan, maar haar werk leek absoluut niet op dat van hem, al zou je dat op het eerste zicht niet zeggen. Zij gebruikt steeds een lijn precies in het midden. Dat zou Mondriaan nooit doen. Hij heeft ongeveer 200 abstracte rood-geel-blauwcomposities gemaakt en daar zie je nooit een lijn in het midden. Nergens vind je symmetrie en dat is meteen iets waaraan je een Mondriaan herkent.

"Het is ook heel gemakkelijk om een plaatje te maken met rood, geel en blauw. Maar Mondriaan zijn schilderijen gaan ermee vibreren, waardoor je bijna het gevoel hebt dat ze leven. Dat kon niet iedereen."

Dus als iemand naar jou komt en zegt: 'Wat Mondriaan deed, dat kan ik ook', dan vertel je hem dat?

(lacht) "Die persoon nodig ik meteen ook uit op de tentoonstelling. Je kunt er zelf proberen om een Mondriaan na te maken. Een computerspel berekent hoe dicht jouw kunstwerk bij dat van de grootmeester komt. Het grappige is dat het kinderen voor ongeveer 70 procent lukt om een Mondriaan te benaderen terwijl volwassenen slechts aan 50 procent komen. Het gaat om intuïtie, en dat willen we ook aantonen met het spel. Net zoals sommige mensen goed kunnen dansen omdat ze ritmegevoel hebben, zo kon hij goed schilderen omdat hij zo een ruimtegevoel had."

De ontdekking van Mondriaan nog tot 24/09 in Gemeentemuseum Den Haag

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234