Zaterdag 21/05/2022

Mondriaan met flesjes en kruikjes

Giorgio Morandi (1890-1964) is een geval apart. Terwijl in de 20ste eeuw de wereld en de kunst op hun grondvesten daverden, legde de Italiaanse schilder zich obsessief toe op stillevens - steeds eender, steeds anders. Bozar wijdt een overzicht aan de intrigerende, stille schilder uit Bologna.

Waarom deed hij het? En waarom deed hij het zo onafgebroken: stillevens schilderen die in essentie nauwelijks van elkaar verschillen? En waarom komt er nergens een mens in voor? Het zijn vragen die door je hoofd spoken, tijdens en ook lang na een bezoek aan de ruime Morandi-tentoonstelling in Bozar.

In de voortreffelijke catalogus doen schilder Luc Tuymans en schrijver Joost Zwagerman beiden een poging om nader tot het mysterie Morandi te komen. Tuymans heeft het over "het herbevestigende, verzoenende conformisme" van Morandi, volgens Zwagerman toont Morandi ons "de substantie van de stilte". De kern van het raadsel blijft intact.

Giorgio Morandi werd in 1890 in Bologna geboren en zou, op één reisje naar Zwitserland na, zijn geboortestreek niet verlaten. Men noemde hem de monnik, omdat hij zich het liefst terugtrok in zijn huis aan de Via Fondazza in Bologna om daar in alle rust te schilderen. Toch was Morandi goed op de hoogte van wat zich in de schilderkunst afspeelde. Hij hield van Giotto, vermoedelijk om diens solide figuren, en van Piero della Francesca, die andere schilder wiens taferelen in een onpeilbare stilte baden. Heel even heeft Morandi zich in de jaren 1920 laten verleiden tot de zogeheten metafysische schilderkunst. Er zijn enkele stillevens te zien die zich aanvlijen tegen het surrealisme. Maar die flirt heeft niet lang geduurd.

De tentoonstelling in Bozar opent verrassend met een zelfportret en twee werken met baadsters, waarin echo's van Modigliani en Archipenko doorklinken. Maar de menselijke figuur kon Morandi niet lang boeien.

Meteen volgt een zaal met landschappen, dat andere genre waarop de schilder zich een leven lang, maar in mindere mate dan het stilleven, heeft toegelegd. Morandi vereenvoudigde het landschap en de huizen tot geometrische vormen: vierkant, driehoek en trapezium. Hierin was Cézanne zijn leermeester. Uiteindelijk gaan de huizen in de heuvels op en worden de landschappen louter vlakken en vlekken. Ook hier brengt de tentoonstelling een verrassing: de haast minimalistische potloodtekeningen en de haarfijne etsen, telkens van eenvoudige landschappen, zijn zelden of nooit te zien.

Opvallend zijn de gelijkenissen tussen de landschappen en de stillevens, die de rest van de tentoonstelling beheersen. Er is eigenlijk geen wezenlijk verschil tussen de huizen, bomen en heuvels enerzijds en de potjes, kruikjes en flacons anderzijds: als een meesterschaker schuift Morandi met die stukken op het schaakbord van zijn schilderijen.

Net als de landschappen worden de stillevens, na een wat kitscherig begin, steeds eenvoudiger en minder realistisch: de objecten worden soberder en de kleuren pastelachtiger. Het hoogtepunt bereikt hij tussen 1946 en 1960. In een serie voortreffelijk gekozen stillevens schuift Morandi met flacons, neemt er soms een weg en legt een kommetje op zijn kant. Zo bouwt hij spanning in verf op, drama in de huiskamer. Wat Mondriaan deed met lijnen en vlakken, doet Morandi met flessen en kruiken. Hij verplaatst, bakent af, verstopt, begrenst. Morandi mag dan zichtbare werkelijkheid hebben uitgebeeld, daar was het hem - denk ik - niet alleen om te doen.

Tegelijk zijn de objecten wél belangrijk. De kruiken en potjes zijn ondoorzichtig: ze geven hun inhoud niet prijs, ze zijn alleen buitenkant - net als de schilderkunst zelf. Morandi schildert de voorwerpen schijnbaar aarzelend: het gaat om verf. En hij kiest voorwerpen die we nauwelijks opmerken of achteloos gebruiken. Hij dwingt ons dus te kijken, en zijn kijk is al even dwingend.

De tentoonstelling eindigt met enkele schilderijen van Luc Tuymans, die van zijn verwantschap met Morandi nooit een geheim heeft gemaakt. Toch gaat het om twee totaal verschillende kunstenaars. Morandi keert zich af van de wereld en maakt in zijn roerloze werk de stilte tastbaar, terwijl in de schijnbaar onschuldige voorwerpen en interieurs van Tuymans vaak de gruwel van de geschiedenis schuilgaat.

Bozar presenteert honderd werken van een kunstenaar die zelden buiten Italië te zien is. Helaas wordt de intimiteit van de tentoonstelling niet tot het eind doorgetrokken. Morandi's topwerk hangt in een veel te grote zaal: de adembenemende stillevens worden er gereduceerd tot postzegels. Een dip in een voorts uitstekende tentoonstelling.

Giorgio Morandi. Retrospectieve tot 22/9 in Bozar, Ravensteinstraat 23, Brussel. www.bozar.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234