Dinsdag 14/07/2020

Vaccinrace

Moncef Slaoui, Trumps ‘vaccintsaar’ met een Belgische link

Twee weken geleden stelde Trump Moncef Slaoui voor in de Rose Garden van het Witte Huis. Slaoui moet de VS hét vaccin bezorgen.Beeld Getty Images

Een briljante Belgisch-Amerikaanse wetenschapper met Marokkaanse wortels leidt in de VS de zoektocht naar het vaccin tegen het coronavirus Sars-Cov2. De levensloop van Dr. Moncef Slaoui is indrukwekkend maar op zijn financiële belangenvermenging met de farmaceutische industrie rijst kritiek.

“De hoofdwetenschapper van ‘Operation Warp Speed’ wordt Dr. Moncef Slaoui, een wereldberoemde immunoloog die de voorbije tien jaar 14 nieuwe vaccins hielp ontwikkelen. Hij is op gebied van vaccin-ontwikkeling en productie een van de meest gerespecteerde mensen ter wereld”.

Het was 15 mei toen president Donald Trump in de Rose Garden van het Witte Huis de wereld voorstelde aan Moncef Slaoui (60), de nieuwe ‘vaccintsaar’ die de Amerikaanse zoektocht naar een middel tegen het nieuwe coronavirus Sars-Cov2 moet coördineren. De druk op diens schouders is nu enorm. “Dit is zoals het Manhattan-project”, zei Trump, een referentie naar de ontwikkeling van de eerste kernwapens. Voor het einde van dit jaar wil Trump al resultaten zien, met een knipoog naar de Star Trek-lichtsnelheid waar de operatie naar vernoemd werd. Slaoui legde ook voor zichzelf de lat hoog. “Ik zag heel recent vroege data van een klinisch experiment met een coronavirus-vaccin. Deze data gaven me nog meer vertrouwen dat we enkele honderden miljoenen dosissen vaccin kunnen leveren voor het einde van 2020.”  Als hem dit lukt zal dat ook een Belgische verdienste zijn, want de topwetenschapper studeerde en werkte 27 jaar in ons land.

Tot zijn 17de woonde de jonge Moncef in de Marokkaanse steden Agadir en Casablanca, waar hij opgroeide in een gezin van vijf kinderen. Een jonger zusje stierf aan kinkhoest, wat zijn vroege passie voor ziektebestrijding verklaart. Zijn vader had een kleine handelszaak voor irrigatietechnieken en investeerde in de opleiding van zijn kinderen. Dat loonde: zijn zus is vandaag een professor Franse literatuur aan de Universiteit van Casablanca. Zijn twee broers werden artsen. Zelf heeft hij nu drie zonen, twee dertigers en een 7-jarige.

“Mijn vader zei me altijd: het is niet belangrijk waar je vandaan komt, maar veel belangrijker te weten wie je bent, en wie je bent, dat zijn niet je woorden maar je daden,” vertelde Slaoui afgelopen april nog tijdens een webinar met de Marokkaanse hogeschool HEM in Tanger.

“Gefascineerd door de menselijke biologie” wou Slaoui in 1976 in Parijs geneeskunde studeren maar door ziekte van zijn moeder was hij te laat voor de voorinschrijvingen. Omdat ze vlakbij het Belgische consulaat woonden deed hij een aanvraag bij de Franstalige Vrije Universiteit van Brussel, de ULB. De artsenopleiding zat er volgeboekt zodat hij moleculaire biologie en immunologie ging studeren. Deze keuze zou zijn verdere levensloop ingrijpend veranderen, of, zegt hij zelf “hoe het toeval opportuniteiten kan creëren”.

Virussen bestrijden in arme landen

Slaoui leerde het vak bij wijlen Belgisch immunoloog Jacques Urbain (ULB), die hij tot op vandaag een ‘visionair’ noemt. “Bij hem kweekte ik mijn fascinatie voor het immuunsysteem, wat ik altijd vertaal in één zin”, zei hij. “De mens heeft een biologisch systeem dat het onvoorspelbare kan voorzien. Dat is buitengewoon. Ons immuunsysteem is in staat om gelijk welke structuren te detecteren, ook al zijn ze artificieel of kwamen nooit eerder voor in levende wezens.”

Aan de Harvard Medical School in de VS ging Slaoui in 1983 post-doctoreren. Daar trok hij naar toe met zijn latere vrouw, die een rundervariant van het HIV-virus onderzocht. Zij ging daarna aan de slag bij het toenmalige farmabedrijf Smith-Kline Rit in België, vandaag gefusioneerd in GSK. Slaoui gaf les aan de ULB maar zag in 1988 meer mogelijkheden bij hetzelfde bedrijf om zijn droom te verwezenlijken: vaccins vinden om virussen te bestrijden die arme landen verlamden. Met succes. In de loop van zijn 29-jarige farmaceutische carrière bij GSK stond hij als onderzoeker mee aan de wieg van 23 vaccins tegen uiteenlopende ziektes, zoals het rotavirus en baarmoederhalskanker.

In 2006 werd hij hoofd van de R&D van GSK en trad toe tot hun algemeen bestuur. “Ik twijfelde nooit aan de uitdagingen. GSK produceert vandaag 3 miljard vaccins per jaar voor honderden miljoenen mensen”, zei hij trots aan de Marokkaanse studenten.

Beeld Getty Images

In zijn nieuwe rol miste hij wel de uitdaging van het veldonderzoek. Hij verliet GSK om in het durfkapitaal-bedrijf Medicxi risico-investeerder te worden in veelbelovend onderzoek van jonge wetenschappers en start-ups. Het bracht hem in de besturen bij enkele van deze bedrijven, waaronder Moderna, dat nu een van de koplopers is in de zoektocht naar een coronavaccin.

Dat Moderna al vooropliep, is geen toeval. Het komt mede dankzij de nadruk die Slaoui erop legde om voorbereid te zijn op mogelijke nieuwe pandemieën. Als het van hem had afgehangen, gebeurde dat eerder al grootschaliger. “We begrepen met de wetenschap al lang dat viruspandemieën konden plaatsvinden”, zei Slaoui in zijn webinar. “In 2016 hebben we met GSK nog de politieke wereld – van de WHO, de VS tot de Europese overheden – voorgesteld te investeren in biodefensie en organisaties in het leven te roepen die voorbereidende basisvaccins ontwikkelen tegen hypothetische virussen. Helaas begreep men niet dat er naast een klassieke defensie nood is aan een leger wetenschappers dat klaar moet staan als er een invasie is van verschillende (virale, MR) agressoren.”

Als het van Slaoui afhangt, zet men nu in op een RNA-vaccin. Daarmee injecteer je stukjes RNA (erfelijk materiaal, vergelijkbaar met DNA) in het lichaam. Vervolgens veranderen de lichaamscellen zichzelf in ‘vaccinfabriekjes’ die antigenen opbouwen om virus te herkennen én af te breken.

Verenigbaar met financiële belangen?

Moderna’s voorsprong legde Slaoui geen windeieren. Het biotechnologiebedrijf wordt vandaag op de beurs op 30 miljard dollar gewaardeerd. Als bestuurder werd Slaoui uitbetaald in aandelen. Na publicatie van de eerste, partiële, testresultaten sprong zijn portfolio in één klap van 2,4 miljoen naar 12,4 miljoen dollar. Slaoui verkocht ze na zijn aanstelling en zal volgens het Witte Huis de opbrengst van de meerwaarde doneren aan kankeronderzoek. Op vraag van de Amerikaanse overheid zegde hij ook zijn adviseurspost op bij Brii Biosciences, omdat het samenwerkte met China.

Maar zijn portfolio is volgens onderzoek van The New York Times veel groter dan dat. Zo bezit hij nog steeds bijna 10 miljoen dollar aandelen van GSK, dat samen met Sanofi ook naar een vaccin zoekt. Er is ook zijn partnerschap in Medicxi dat – via het Britse belastingparadijs Jersey – investeert in farmabedrijven die wedijveren om als eerste een coronavaccin te vinden.

Omdat hij een consultancy-contract heeft met de VS-overheid is Slaoui niet verplicht om zijn exacte verstrengeling met de farma-industrie te openbaren. Door deze mogelijke belangenvermenging worden in het Amerikaanse Congres nu vragen gesteld bij zijn aanstelling als onpartijdige scheidsrechter die het Witte Huis moet adviseren welke bedrijven extra overheidssteun verdienen en welk vaccin gekozen wordt om massaal te verdelen. Niemand minder dan voormalig Democratisch presidentskandidate Elizabeth Warren viel Slaoui frontaal aan. “Het is een enorm belangenconflict voor de nieuwe vaccintsaar om 10 miljoen dollar aandelen te hebben in een bedrijf dat overheidsfondsen ontvangt om een Covid-19 vaccin te ontwikkelen”, tweette ze, refererend aan zijn GSK-portfolio. “Dr. Slaoui zou meteen moeten desinvesteren”.

De topwetenschapper liet prompt weten dat niet te doen. “Ik heb 29 jaar gewerkt voor GSK”, zei hij. “Ik heb nooit een aandeel verkocht. Dit is mijn pensioen. Aan de overheid liet ik vooraf weten dat ik de job niet aanneem als ik ze moet verkopen”.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234