Zaterdag 19/06/2021

'Monaldi & Sorti verkopen gevaarlijke flauwekul'

Revolutie of onzin? In hun jongste boek Mysterium - net als alle vorige een millionseller - beweert het Italiaanse auteursduo Monaldi & Sorti dat veel teksten uit de oudheid vervalsingen zijn uit de middeleeuwen en de renaissance. Een beschuldiging die classici niet langer over zich heen willen laten gaan. Een van hen daagt hen namens De Morgen uit tot een openbaar debat.

Dit is, in één zin samengevat, wat Monaldi & Sorti claimen: aangezien er ontzettend veel historische feiten zijn verzonnen, is het denkbaar dat hele tijdvakken niet hebben bestaan. Misschien leven wij nu in pakweg 1000 of 1700? Te gek, of een ernstig te nemen hypothese? Jan Papy, hoogleraar Latijnse Literatuurstudie aan de KU Leuven en kenner van het humanisme wil het debat aangaan, met publiek erbij.

"Het is fantastisch gevonden vanuit het standpunt van een auteur die wil verkopen", geeft professor Papy toe. "En je kunt niet zeggen dat Monaldi & Sorti niet veel hebben gelezen. Ik vind het ook een geweldige denkoefening: stel dat het allemaal waar is, dan staat de wereldgeschiedenis op losse schroeven. Zo'n debat kan een leuke avond opleveren.

Wat het Italiaanse schrijversduo nu doet, is niets nieuws. "Onder meer in de 17de, 18de en 19de eeuw wemelde het van de vervalsingen, van mensen die ze opspoorden en van allerlei rare theorieën die daaromheen werden ontwikkeld", zegt Papy. "In die zin is dit opgewarmde kost. Ik ben er anderzijds ook van overtuigd dat er nog altijd fantastische vervalsingen circuleren. Het is een genre op zichzelf. De jacht erop is goed voor de kwaliteit van de filologie. Vergelijk het met de dopingjacht."

Bij wijze van invitatie tot een debat fileert Papy de verdachtmakingen van Monaldi & Sorti.

Stelling 1 van Monaldi & Sorti:

De ideeën van de jezuïet Jean Hardouin (1646-1729) als zou de hele klassieke oudheid één gigantische vervalsing zijn, bijeengeschreven door monniken, worden niet ernstig genomen, maar niemand las de kern van zijn werk. Bijvoorbeeld Vergilius' Aeneis leek hem schatplichtig aan middeleeuwse avonturenromans.

Papy: "Hoe verklaar je dan dat we lijsten hebben uit de negende eeuw en uit Byzantium van alles wat in de oudheid is geschreven? En dat een grammaticus uit de vierde eeuw de Romeinse dichter Lucretius citeert? En dat filosofen uit de oudheid reageren op Plato, Aristoteles enzovoort? En dat we graffiti terugvinden met stukjes uit de Aeneis? Er zijn zoveel bewijsstukken uit de oudheid zelf, die niets met monniken te maken hebben. Je komt er alleen maar uit als je beweert dat alles wat we aan historische getuigen hebben, vervalst is. Dat is inderdaad te gek. Figuren als Hardouin had je in zijn tijd, en ook later, bij bosjes.

Monaldi & Sorti hanteren graag en veel de retorische techniek van de 'pars pro toto': één aangetoonde vervalsing geldt voor hen als bewijs dat alles vervalst is. Hun nawoord bulkt van de voorbeelden die ze uitgebreid uitwerken. Er zijn natuurlijk vervalsingen, uit alle tijden en in alle domeinen, maar daarom is nog niet alles vervalst. Wie dat zegt, belandt in een samenzweringstheorie, wat ze van zichzelf ontkennen.

Grof is hoe ze bijvoorbeeld de papyrologie afschilderen als een poel van vervalsingen, op grond van enkele voorbeelden. Terwijl we voortdurend authentieke papyri uit de oudheid terugvinden die maken dat we de tekst van bijvoorbeeld een Homerus opnieuw moeten bekijken: zijn onze versies wel de juiste? Het is toch niet omdat er in de positieve wetenschappen charlatans rondlopen, dat niets nog waar is?

Los daarvan moet je gewoon even nadenken: Aristoteles en Plato zouden dus zijn uitgevonden door mensen die in de middeleeuwen hebben geschreven zoals zij, terwijl Grieks toen in het westen onbestaande was. Daar zijn getuigen genoeg van. En als de hypothese klopt, zouden er dus middeleeuwse vertalingen zijn verschenen van middeleeuwse Aristotelessen. En wat doe je dan met Arabische vertalingen? Je raakt verstrikt in een kluwen van onwaarschijnlijkheden en rare vragen."

Stelling 2:

De humanist Poggio Bracciolini ontdekte in de 15de eeuw nogal wat manuscripten met Latijnse teksten. Maar nooit bleef het origineel bewaard, en dat is verdacht. Poggio deed zijn ontdekkingen ook altijd in afgelegen Duitse abdijen, nooit in de echte centra van antieke geleerdheid, zoals Rome. Poggio was een uitgeslapen avonturier van wie de zogenaamde ontdekkingen nog altijd kritiekloos worden aangenomen, terwijl er geen bewijsstukken zijn. De man werd rijk met de handel in handschriften en de neporiginelen die hij en zijn team maakten.

Papy: "Alle humanisten deden manuscripten 'verdwijnen', niet alleen Poggio. Dat was toen heel gewoon: als ze een afschrift hadden van een bepaald manuscript en het was gedrukt, dan had het origineel voor hen geen waarde meer. Zij dachten daar heel anders over dan wij. Wie dit toespitst op Poggio, is intellectueel oneerlijk. Het was een courante praxis in de renaissance.

Wat de vindplaatsen betreft, handschriften volgden de weg van het geld, ook toen al. En dus belandden ze in rijke en machtige abdijen, zoals Fulda, Reichenau, Sankt Gallen enzovoort. In Rome zelf gebeurde in die tijd niet heel veel. Het was al lang niet meer het grote intellectuele centrum van het westen. Er liepen koeien op het Forum! Opnieuw: in die abdijen zijn inderdaad echt wel vervalsingen geproduceerd, zeker om de eigen geschiedenis op te pompen, maar daarom is nog niet alles wat ze deden vervalst."

Stelling 3:

Veel verhalen van antieke historici zijn onwaarschijnlijke verzinsels, zoals Nero die eerst Rome in brand steekt en vervolgens op zijn lier gaat zitten spelen. Filologen kloppen deze kitschromans op tot bloedserieuze geschiedschrijving en studenten moeten al die onzin voor zoetekoek aannemen. Eigenlijk moet je antieke historici altijd als ongeloofwaardig beschouwen, tenzij het tegendeel bewezen is.

Papy: "Als wij íets doorgeven aan studenten, dan is het dat geschiedschrijving in de oudheid een 'gekleurd' genre was met een eigen code, retoriek, conventies en bedoelingen. Uiteraard mag je die teksten niet à la lettre lezen en natuurlijk zitten daar allerlei verzonnen of halfverzonnen anekdotes in. Toegegeven, veel filologen uit het vorige millennium hebben ze wel lang letterlijk gelezen, zoals mensen nog altijd de Bijbel en de Koran letterlijk lezen. Maar in de ernstige filologie ligt die tijd toch al even achter ons.

Monaldi & Sorti voeren hier een achterhoedegevecht. Overigens hebben de archeologie en andere disciplines al vaak genoeg bewezen dat veel van wat we bij Griekse en Romeinse historici lezen 'echt' gebeurd is. Tenzij je ervan uitgaat dat alles vervalst is. Dan stopt elk gesprek."

Geheime boodschappen over Christus in teksten van Plato, de geschiedenis die met minstens enkele eeuwen moet worden ingekort wegens het bestaan van 'verzonnen eeuwen', het wetenschappelijke establishment dat alles wat alternatief is onder de mat schuift: het hele gebouw van Monaldi & Sorti is volgens Papy een kaartenhuisje op bruine zeep.

"Ach, deze auteurs zijn ook maar dienaars van een genre en van hun format", besluit hij. "Alleen wordt het natuurlijk gevaarlijk als je dit zelf au sérieux neemt, zoals in hun nawoord gebeurt. Dan mag je tegenwind verwachten. Ik vind het boeiend om te zien hoe dit soort stokoude verzinsels succes blijven hebben. Blijkbaar spreekt het tot de verbeelding. En daar hoort het ook thuis. Rationeel houdt het geen steek."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234