Dinsdag 05/07/2022

Vijf vragenOorlog in Oekraïne

Mogelijk deze week al uitspraak over Oekraïne bij het Internationaal Gerechtshof. Maar schiet het land daar iets mee op?

De Oekraïense Natali Sevriukova bij haar flat in Kiev, die is getroffen bij een Russische raketaanval. Beeld AP
De Oekraïense Natali Sevriukova bij haar flat in Kiev, die is getroffen bij een Russische raketaanval.Beeld AP

Het Internationaal Gerechtshof in Den Haag is maandag begonnen met de behandeling van een zaak die Oekraïne heeft aangespannen tegen Rusland. In deze fase van de procedure verzoekt Oekraïne om zogenoemde voorlopige maatregelen, een soort kort geding. De Oekraïners vragen het Hof om Rusland te gebieden om te stoppen met vechten en zich terug te trekken. Daarbij baseren ze zich op het Genocideverdrag van 1948. Vijf prangende vragen.

Arjen van der Ziel

1. Waarom beroept Oekraïne zich op het Genocideverdrag?

Omdat Vladimir Poetin zijn invasie rechtvaardigt met een vermeende genocide op de etnische Russen in de Oost-Oekraïense regio’s Donetsk en Loehansk. Volgens de Russische president neemt hij slechts zijn verantwoordelijkheid om de Russische minderheid te beschermen. Voor die aantijging van volkerenmoord heeft Poetin tot nu toe geen bewijs geleverd.

De Oekraïense regering stelt dat de genocideaantijging ongefundeerd is en slechts gebruikt wordt als voorwendsel. Volgens de Oekraïners is een invasie om volkerenmoord te voorkomen op grond van het Genocideverdrag ook alleen maar toegestaan als de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties hiervoor goedkeuring geeft. Door de zaak te baseren op het Genocideverdrag, waarbij Oekraïne en Rusland beide zijn aangesloten, zou het Hof bovendien bevoegd zijn om over de kwestie te oordelen.

2. Hoeveel kans maken de Oekraïners?

Dat hangt ervan af welke bewijzen en argumenten de twee zijden aan zullen voeren. Dat is een beetje koffiedik kijken, ook omdat nog niet duidelijk is of Rusland voor het Hof zal verschijnen.

Maar veel deskundigen geven Oekraïne een behoorlijk goede kans. Want zelfs zonder sluitend bewijs over de vraag of er wel of geen volkerenmoord is gepleegd, is een militaire invasie volgens hen waarschijnlijk niet geoorloofd om een genocide te stoppen.

“Niemand gelooft dat Poetin dit doet om een genocide te voorkomen”, zegt Thijs Bouwknegt, onderzoeker aan het Nederlandse Niod Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies. “Dat is heel vergezocht. Gezien wat er allemaal is gebeurd en gezegd, acht ik de kans best groot dat het Hof de Russen gebiedt om te stoppen met vechten.”

3. Hoe snel doet het Hof uitspraak?

Het eindoordeel in de bodemprocedure, waarin Oekraïne onder meer een schadevergoeding van Rusland eist, kan jaren op zich laten wachten. Maar het gevraagde gebod om de invasie te staken, kan behoorlijk snel worden afgekondigd.

“Dit is internationaalrechtelijk niet zo’n heel ingewikkelde zaak”, zegt Marcel Brus, hoogleraar internationaal recht aan de Rijksuniversiteit Groningen. “Ik denk dat de rechters er niet lang over hoeven te doen. Er kan misschien al vrijdag een uitspraak zijn. Het is wel eerder gebeurd dat zo snel een voorlopige voorziening werd gegeven.”

4. Welk effect heeft zo’n vonnis?

Uitspraken van het Internationaal Gerechtshof hebben groot gezag en staten zijn ook verplicht ze na te leven. Maar zij doen dat in de praktijk niet altijd. In dit geval zal Poetin een nadelig vonnis naar verwachting naast zich neerleggen.

Het Gerechtshof kan de zaak dan in theorie nog voorleggen aan de VN-Veiligheidsraad, die besluiten kan nemen om het vonnis te doen uitvoeren. Maar de Veiligheidsraad heeft dat nog nooit gedaan. En de raad zal dat ook in dit geval waarschijnlijk niet doen, omdat Rusland zulke besluiten met zijn veto zou blokkeren.

De eventuele winst voor Oekraïne zit dan ook vooral in een versterking van zijn diplomatieke positie. “Het kan het voor een land als China nog moeilijker maken om Poetin te blijven steunen”, zegt Brus.

5. Het Internationaal Strafhof is toch ook een onderzoek begonnen?

Ja, maar dat staat los van dit proces tussen de strijdende partijen bij het Internationaal Gerechtshof. Het Strafhof – International Criminal Court (ICC) –, dat gevestigd is in een complex aan de rand van de Scheveningse duinen, is verantwoordelijk voor de berechting van individuen die worden verdacht van oorlogsmisdrijven, misdrijven tegen de menselijkheid, genocide of het internationale misdrijf van agressie.

ICC-aanklagers startten afgelopen week, op verzoek van tientallen landen, inderdaad een onderzoek naar mogelijke misdrijven in Oekraïne. Een team reisde donderdag meteen af naar de regio om naspeuringen te doen naar zaken als beschietingen van scholen, ziekenhuizen en andere burgerdoelen en de inzet van clustermunitie. Eerder deed het ICC in Oekraïne al onderzoek naar eventuele misdrijven gepleegd sinds november 2013 bij onder meer de Russische annexatie van schiereiland de Krim.

In een gesprek met persbureau Reuters waarschuwde hoofdaanklager Karim Khan donderdag alle betrokkenen bij de strijd alvast dat ze “geen vrijbrief hebben voor het plegen van misdrijven”.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234