Woensdag 29/06/2022

5 vragenCoronavirus

Moeten we het virus maar laten razen, nu omikron een eerder milde variant lijkt te zijn?

'De beste bescherming is de hybride immuniteit', zegt viroloog Steven Van Gucht. 'De combinatie van natuurlijke immuniteit en vaccinatie.' Beeld matteucci
'De beste bescherming is de hybride immuniteit', zegt viroloog Steven Van Gucht. 'De combinatie van natuurlijke immuniteit en vaccinatie.'Beeld matteucci

Ja, de coronacijfers ontploffen, maar tot nog toe lijkt omikron een eerder milde variant. De quarantaine- en testregels worden wat gelost en strengere maatregelen lijken niet aan de orde. Moeten we het virus nu zijn gang laten gaan? Vijf prangende vragen.

Lotte Beckers

‘Op een bepaald moment moeten we nadenken over de vraag of we het virus bijvoorbeeld zijn gang laten gaan onder jongere mensen, die beschermd zijn tegen ernstige ziekte door vaccinatie.” Nee, dit zijn niet onze wensdromen, maar de woorden van de vermaarde Nederlandse viroloog Marion Koopmans, vorige week in deze krant. Zij acht het onrealistisch dat we bijvoorbeeld oneindig blijven boosteren om corona onder controle te krijgen. Vroeg of laat zullen we met het virus moeten samenleven.

Koopmans verwoordt precies dat wat veel mensen zich afvragen: waarom doen we dit nog? De maatregelen hangen velen de keel uit en zouden soms meer hinder veroorzaken dan het virus zelf: werkgevers vreesden dat de strenge quarantaineregels, die deze week versoepeld zijn, bij al te veel besmettingen en hoogrisicocontacten zouden leiden tot een acuut personeelstekort, waardoor kritieke sectoren in de problemen zouden komen.

Ouders waren het dan weer beu om opnieuw een mailtje te krijgen met de melding dat wegens enkele coronabesmettingen de klas of de kinderopvang zou sluiten, en of u alstublieft zo snel mogelijk uw kind kan komen halen? “Voor gezinnen was die situatie erg belastend”, zegt motivatie­psycholoog Maarten Vansteenkiste (UGent).

En ja, we kijken aan tegen een hoge piek in de besmettingscijfers – inmiddels de hoogste die we tot nu toe gezien hebben. Maar hoewel omikron zeer besmettelijk is, lijkt hij voorlopig ook de zachtaardigste aller varianten: hij nestelt zich vooral in de neus en keel en veroorzaakt daarom minder snel complicaties in de longen. Kunnen we voor een loopneus of wat lichte koorts verlangen dat mensen hun leven ernstig (blijven) beknotten? “Ik begrijp dat dat moeilijk ligt”, zegt ook immunoloog Geert Leroux-Roels (UGent).

1. Welaan dan, gooi de boel open! Of toch niet?

“We zijn in een nieuwe fase beland, dat is zo”, beaamt viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven). “De variant die nu circuleert, is potentieel minder ziekmakend en wordt wellicht dominant.” Dat is op zich goed nieuws. Of zoals Van Ranst het stelt: “Als ik moet kiezen tussen delta en omikron, dan weet ik het wel. We hopen daarom dat omikron de dominante variant wordt en dat de volgende variant uit de omikronstam komt, zodat we er goed tegen gewapend zijn.”

Maar – jawel, zoals altijd met corona is er een grote ‘maar’ – daarmee zijn we nog niet uit de gevarenzone. Want er is nog veel dat we niet zeker weten over omikron. Een zekerheid, zo leert ook bijvoorbeeld het Verenigd Koninkrijk ons, is dat we aan een explosieve klim in de besmettingscijfers begonnen zijn, waarbij het absolute dagrecord van de hele pandemie deze week al verbroken werd. Wat niet duidelijk is, is hoeveel van de mensen die besmet raken uiteindelijk in het ziekenhuis zullen belanden.

Van Ranst: “Zelfs al is het individuele risico op ernstige complicaties best klein, als te veel mensen tegelijk ziek worden, dan zal het aantal mensen dat extra zorg nodig heeft toch groot zijn en dreigen de ziekenhuizen opnieuw in de problemen te komen.”

Wetenschapsjournalist Maarten Keulemans van de Volkskrant vindt de situatie op dit moment erg diffuus: “Het is te simpel om te stellen dat er zich sowieso een ramp zal voltrekken als we het virus nu zijn gang laten gaan. Op dat vlak verschilt de situatie absoluut met die van in het begin van de pandemie, en is het wel degelijk een politieke keuze om de besmettingsgolf tegen te houden.”

In het Verenigd Koninkrijk, waar premier Boris Johnson tot nader order de gigantische omikrongolf wil uitzitten zonder bijkomende beperkingen, schieten de ziekenhuiscijfers de hoogte in en worden in snel tempo noodhospitalen gebouwd in de vorm van tenten op ziekenhuisparkings. “Maar in Londen dalen die cijfers”, zegt Keulemans. “Het is ontzettend spannend, het Verenigd Koninkrijk lijkt het net te gaan redden.”

Maar vergeet ook niet, zeggen de experts hier, dat de Belgische ziekenhuisbedden op dit moment al behoorlijk vol liggen. Bij het ter perse gaan van deze bijlage werden ruim 1.880 covidpatiënten in het ziekenhuis verzorgd, van wie net geen 500 op intensieve zorg. De meesten daarvan zijn wellicht ziek door de deltavariant, terwijl de omikron­patiënten nu stilaan op spoed aankomen. Die stijging tekent zich steeds duidelijker af: tussen 29 december en 4 januari werden dagelijks gemiddeld 162 mensen in het ziekenhuis opgenomen, een stijging met 20 procent. Er zit dus niets anders op, zeggen de experts, dan de verspreiding van het virus zoveel mogelijk te vertragen.

Volgens Steven Van Gucht is de situatie alleszins minder eenvoudig dan ze nu wordt voorgesteld. “Ik ga niet akkoord met de bewering dat omikron niet zo erg is. Juister is: omikron maakt minder ziek dan delta, maar door de besmettelijkheid kunnen toch veel mensen in de problemen komen. Ik vind trouwens dat we al sinds het begin van de coronacrisis te makkelijk zeggen dat we over het algemeen niet heel erg ziek worden. Het is waar dat velen ervan afkomen met wat vage klachten, maar we tellen ook bijna 30.000 coviddoden, en de ziekenhuizen lagen meermaals stampvol.”

Bovendien, zeggen de experts, veel besmettingen betekent ook veel mensen die thuis ziek in bed liggen. Ook dat wordt erg lastig voor gezinnen en werkgevers. Van Gucht: “We hebben dat al eens gezien, toen in scholen het test- en quarantainebeleid na hoogrisicocontacten versoepeld werd: de weken nadien nam het aantal uitbraken fors toe, werden leraars ziek en werden kinderen noodgedwongen naar huis gestuurd. De kraan openzetten brengt even verlichting, maar uiteindelijk betalen we toch de prijs.”

2. Ik ben gevaccineerd en ik heb mijn boosterprik gekregen. Is dat dan nóg niet genoeg?

In de praktijk lossen we maandag toch een beetje, door minder te testen en de quarantaineregels te versoepelen voor wie goed gevaccineerd is. Een risico, vinden de experts, die met dichtgeknepen billen afwachten wat dat gaat geven: ze begrijpen de noodzaak voor meer haalbare regels, maar de nieuwe maatregelen zijn voor hen toch iets te liberaal om gerust te zijn.

Immunoloog Leroux-Roels maakt zich minder zorgen over het nieuwe quarantainebeleid. Hij denkt dat het inmiddels best wel snor zit met onze groeps­immuniteit. “Dankzij de vaccinaties én het grote aantal mensen dat ondertussen al een coronabesmetting achter de kiezen heeft, verwacht ik dat we steeds beter gewapend zijn tegen ernstige ziekte door het virus. Ondanks de hoge besmettingscijfers vermoed ik dat het virus stilaan zal weg­ebben.”

Het is trouwens goed mogelijk dat we juist dankzij onze versterkte afweer de omikronvariant al bij al goed verdragen. Dat is een van de grote vragen waarover wetenschappers zich nu buigen: is omikron ‘gewoon’ een milde variant, of kan ons immuunsysteem zich inmiddels beter weren tegen SARS-CoV-2? “Ik vermoed dat het een combinatie is van de twee”, zegt Van Gucht.

Een minpunt: we zijn duidelijk nog niet sterk genoeg om de circulatie van omikron ook effectief tegen te houden. De vraag is dan: wanneer hebben we ons immuunsysteem dan wel voldoende gestut?

Een van de pistes is: blijven boosteren tot het virus geen zin meer heeft om ons lastig te vallen, zoals in Israël, waar ze al aan de vierde prik zitten. Keulemans merkt op dat we hier nog op twee benen hinken: “Aan de ene kant willen we het virus de kop indrukken door zoveel mogelijk te vaccineren, aan de andere kant wordt er geopperd om vooral de kwetsbaren te beschermen, zoals we dat al jaren met de griepprik doen. Ik denk dat we finaal die richting zullen uitgaan.”

Ook volgens Leroux-Roels is een vierde prik voor iedereen hier nog niet aan de orde. “Laten we eerst iedereen vaccineren, ook de kinderen, en jongeren de derde prik geven. Bovendien zou ik aanraden om voor het vierde vaccin te wachten op de volgende generatie vaccins, die beter werken tegen omikron. Er wordt ook volop gewerkt aan vaccins die een bredere immuniteit opwekken en daardoor in staat zijn om meer varianten op te vangen.”

Van Gucht stelt voor eerst de omikrongolf uit te zitten voor we blind op ons geboost immunsysteem vertrouwen. “We evolueren in de goede richting, maar de schokgolven zijn nog te groot om comfortabel te zijn.” De viroloog verwacht wel dat we komend voorjaar en in de zomer weer wat vrijer kunnen leven; wat de volgende winter betreft, kijkt hij nog de kat uit de boom. “Mogelijk zitten we dan met een nieuwe variant. Dan moeten we opnieuw een inschatting maken: hoe mild zijn de symptomen en hoe sterk staat ons immuunsysteem?”

In afwachting zijn de beslissingen van afgelopen week een strategisch slimme zet, denkt Vansteenkiste. “Volgens de laatste bevraging, afgenomen vlak voor kerst, zijn acht op de tien mensen nog enigszins of sterk gemotiveerd om de maatregelen te volgen. De mensen beseffen dat de situatie onzeker is. Maar voor de motivatie is het wel belangrijk dat de inspanningen in verhouding staan tot de risico’s die we lopen. Als mensen vrij geruststellende boodschappen horen over omikron, dan komt de overheid hen een stuk tegemoet door die quarantaines te verlichten. Dit kan de mentale gezondheid ten goede komen en laat hen zelf hun verantwoordelijkheid nemen.”

3. Kunnen we dan de scholen en kinderopvang openhouden? Kinderen worden toch amper ziek door het virus?

“Ik denk dat we ervan zouden schrikken hoeveel natuurlijke immuniteit kinderen inmiddels hebben opgebouwd doordat het virus zo fel in de scholen circuleerde”, stelt Leroux-Roels hoopvol.

Dat zou weleens kunnen kloppen: afgelopen september bleek in Vlaanderen een kwart van de lagereschoolkinderen antistoffen te hebben, in Brussel was dat zelfs een derde. In december zijn daarvoor nieuwe bloedstalen onderzocht, maar het is nog wachten op de resultaten. “Het kan bijna niet anders of minstens de helft heeft inmiddels antistoffen, maar ik denk niet dat we aan 80 procent komen”, zegt Van Gucht.

'Nieuwjaarsborrels en andere winterse feesten zie ik meer naar de warme maanden verschuiven', zegt wetenschapsjournalist Maarten Keulemans. Beeld Lorenzo Matteucci
'Nieuwjaarsborrels en andere winterse feesten zie ik meer naar de warme maanden verschuiven', zegt wetenschapsjournalist Maarten Keulemans.Beeld Lorenzo Matteucci

Om de lagere scholen uit de wind te zetten, hoopt de viroloog dat toch zeker de helft van de kinderen tussen vijf en twaalf jaar zich de komende maanden laat vaccineren. “Ook als ze eerder al eens besmet waren, is de prik nuttig. De beste bescherming is immers de hybride immuniteit: de combinatie van de natuurlijke immuniteit en een vaccinatie.”

Ondertussen slaan in de Verenigde Staten een aantal ziekenhuizen wel alarm over het hoge aantal kinderen die met covid zijn opgenomen. Vanuit een virologische logica is het bijna onmogelijk dat omikron volwassenen milder treft, maar kinderen toch zeer ziek maakt, maar volgens de experts speelt ook hier de macht van het getal: hoe meer besmettingen, hoe meer mensen toch zwaar ziek worden, en dat geldt dus ook voor kinderen. “Alweer een argument om toch waakzaam te blijven”, zegt Van Gucht.

4. Wanneer kunnen we het virus dan wél zijn gang laten gaan?

Om teleurstellingen te vermijden: er zal geen vuurwerkspektakel georganiseerd worden op de dag dat deze pandemie eindelijk endemisch wordt, wat betekent dat het virus wel nog circuleert maar ons leven niet meer overhoop haalt, net zoals de griep of verkoudheden dat niet doen. Er bestaan namelijk simpelweg geen objectieve parameters die aangeven wanneer we in die fase zitten. “Jawel, er is één parameter”, zegt Keulemans. “Het moment waarop de baas van de Wereldgezondheidsorganisatie zegt: ‘Jongens, de kust is veilig. De pandemie is voorbij!’”

Vooraleer die langverwachte persconferentie georganiseerd wordt, zal met een aantal factoren rekening worden gehouden: meer dan de besmettingscijfers zullen de hospitalisaties belangrijk zijn, net als de draagkracht van de zorgsystemen.

Hoewel de experts zich niet willen vastpinnen op een concrete timing, wordt algemeen verwacht dat het voorjaar en de zomer weer leefbaarder zullen zijn. “De impact van het virus op ons leven zal slijten”, stelt Van Ranst. “Vandaag is corona nog steeds voorpaginanieuws, op een gegeven moment zullen de cijfers in de kranten slechts een kort stukje op pagina 8 waard zijn. Daarna gaan we artikels lezen als ‘hoe zou het nog zijn met corona?’. Dan weet je dat we in de endemische fase zitten.”

“Maar dat zal geen stabiel verhaal zijn”, waarschuwt Van Gucht, die rustige zomers en woelige winters voorspelt. “Zolang die winterse golven niet te groot zijn, zullen we met corona omgaan zoals we dat al jaren met de griep deden. Er zullen altijd mensen overlijden aan covid, maar dat zal geen reden meer zijn om allerlei sectoren te sluiten en contacten te vermijden.”

Hoeveel covidoverlijdens we dan wel acceptabel vinden, wordt nog een lastige maatschappelijke en politieke discussie. Jaarlijks eist de griep in België tussen vijfhonderd en drieduizend doden: een dodental dat we lijken te aanvaarden. Keulemans: “Elk land zal hier zijn eigen koers varen, maar ik vermoed dat de griep inderdaad het referentiepunt zal zijn. Op een gegeven moment zal die discussie overal oplaaien – in Nederland wordt ze al erg levendig gevoerd.”

5. Hoe gaat de endemische wereld eruitzien?

Wordt alles weer zoals vroeger? Wellicht gelooft niemand daar nu nog echt in. Misschien ebt corona inderdaad stilaan weg, maar het is ook perfect mogelijk dat we na twee milde winters plots weer een venijnige coronavariant zien opduiken, waardoor we toch erg moeten oppassen. Het lijdt alleszins weinig twijfel dat we ons de komende jaren toch wat zullen moeten aanpassen, zodat we niet weer in een pandemie belanden.

Om dat te vermijden, is het belangrijk dat er wereldwijd meer gevaccineerd wordt – op dit moment heeft 58 procent van de wereldbevolking een eerste prik gekregen – en er wordt dit jaar ook veel verwacht van nieuwe antivirale middelen waarmee patiënten behandeld kunnen worden.

Ook wij zullen nog inspanningen moeten leveren. Van Gucht: “Maatregelen als maskers in het openbaar vervoer of regelmatig telewerken zullen blijvers zijn, zeker in de wintermaanden. Ik hoop ook dat ziek gaan werken – wat vroeger als stoer beschouwd werd – voorgoed voorbij is.” Ook de blijvende aandacht voor ventilatie zal de endemie bespoedigen. “De definitieve doorbraak van luchthygiëne noem ik het gouden randje van deze crisis”, zegt Van Ranst. “Daarmee zullen we het ook moeilijker maken voor andere ziektes als griep. De winst die we daarmee zullen boeken is enorm.”

Het valt ook te verwachten dat we elkaar ’s zomers meer zullen ontmoeten, om dan ’s winters in een soort waakstand te gaan. Keulemans: “Mocht ik een evenementenorganisator zijn, ik zou me de komende jaren toch concentreren op de zomer. Ook nieuwjaarsborrels en andere winterse feesten zie ik meer naar de warme maanden verschuiven.”

Regelmatig voor zakenreisjes of massaconferenties aan de andere kant van de wereld op een vliegtuig springen, zullen we naar verwachting alleen nog doen als het echt niet anders kan. En we hebben ook ontdekt dat teamvergaderingen online te verkiezen zijn boven een hele afdeling die ziek uitvalt na dat ene overleg in die muffe vergaderzaal. “Wie weet zullen we ooit beslissen om het virus af te remmen door de kerstvakantie verlengen en de zomervakantie in te korten”, oppert Keulemans.

Volgens motivatiepsycholoog Vansteenkiste beseffen we inmiddels allemaal dat we in de toekomst nog moeite zullen moeten doen. “Als we zo ons leven comfortabel kunnen voortzetten, dan zullen we ook bereid zijn om relatief milde maatregelen als maskers in het openbaar vervoer en ventilatie toe te passen. Viroloog Erika Vlieghe vergeleek het ooit met de winterbanden die je gaat halen om veilig te rijden tijdens de ijzige maanden, en dat lijkt me goed geformuleerd: mensen willen bepaalde routines opnemen in hun levensstijl om zich te beschermen, op voorwaarde dat die in verhouding staan tot de risico’s.”

Wat deze pandemie en haar mogelijke toekomstige opflakkeringen uiteindelijk zullen betekenen voor onze culturele gewoontes, dat benieuwt wetenschapsjournalist Keulemans nog het meest. “Ooit was het heel gewoon om elkaar te begroeten met een kus of een knuffel, maar dat hebben we verbazend snel afgeleerd. Ik vraag me af of zulke dingen ooit weer normaal worden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234