Maandag 23/11/2020

AchtergrondCoronavaccin

Moeten farmabedrijven hun patenten nu even laten varen?

Beeld Getty Images

Nu farmabedrijven naar buiten komen met hoopgevende vooruitzichten op een vaccin, kunnen zij de kassa al horen rinkelen. Maar ngo’s vinden dat ze afstand moeten doen van hun patenten, omdat arme landen anders uit de boot dreigen te vallen.

Wat is het probleem?

Pfizer was eerder deze maand het eerste farmabedrijf dat naar buiten kwam met resultaten die zicht bieden op een goed werkend vaccin in de nabije toekomst. Ook het vaccin van Moderna geeft bemoedigende resultaten. De vraag is nu wie het vaccin kan krijgen, en hoeveel doses er beschikbaar zullen zijn.

Pfizer heeft al aangekondigd dat het niet bereid is afstand te doen van haar patentrechten. Dat betekent dat het bedrijf zelf zal bepalen hoeveel flacons ervan geproduceerd worden en aan welke prijs die verkocht worden. Het gevolg: “De rijke landen zullen het kunnen betalen, de arme landen niet,” zegt filosoof en journalist Ruben Mersch. Eén dosis van het vaccin zou zo’n 30 euro kosten. Rijk landen als België kunnen dat wel ophoesten en het middel voor de hele bevolking gratis maken, maar voor armere landen ligt die prijs veel te hoog.

Farmabedrijven kunnen de prijs van het covidvaccin ook kunstmatig hoog houden. De meeste vaccinbouwers beweren wel dat ze dat niet doen en enkel de gemaakte kosten zullen recupereren – maar er is eigenlijk geen manier om te controleren of dat ook zo is. 

In tegenstelling tot Pfizer zegt Moderna dat het zijn patentrecht niet zal laten gelden zolang de pandemie duurt. “Maar ook de knowhow over hoe je het vaccin precies bouwt, is extreem belangrijk”, zegt Dimitri Eynikel van Artsen Zonder Grenzen. “Zonder die kennis is het onbegonnen werk om een vaccin na te maken. “Het is niet duidelijk of Moderna ook bereid is die kennis te delen.”

Waarom houdt Pfizer absoluut vast aan zijn patent?

Farmabedrijven schermen met een eenvoudige logica: zij hebben tijd en geld gestopt in het onderzoek en de ontwikkeling, dus is het niet meer dan vanzelfsprekend dat zij het op de markt brengen. Daarnaast hebben zij naar eigen zeggen enorme risico’s genomen door halsoverkop mee te gaan in de zoektocht naar een vaccin. Dat heeft er mee voor gezorgd dat er aan ongeziene snelheid toch veilige vaccins worden gebouwd.

Maar die logica klopt niet helemaal. Westerse overheden investeerden tonnen in de ontwikkeling van een vaccin voor Covid-19. Ook in het geval van Pfizer, dat voor het vaccin samenwerkte met het Duitse BioNTech: dat kreeg honderden miljoenen euro Duitse subsidies. Publiek geld dus, maar toch ligt alle controle over het middel bij het farmabedrijf. Bovendien werd het risico voor die bedrijven aanzienlijk beperkt omdat onder meer Europa en de VS al deals sloten voor de aankoop van honderden miljoenen doses van verscheidene vaccins, nog voor duidelijk was hoe performant die zouden zijn.

“Zonder patent vervalt de onderhandelingspositie van een bedrijf”, zegt Mersch. En er zal later nog stevig onderhandeld moeten worden. “Er zal nog jarenlang gevaccineerd moeten worden, deze ziekte zal niet snel verdwijnen. Het is heel goed mogelijk dat producenten de prijs voor hun vaccin na de pandemie zullen willen opdrijven. Dat gaat natuurlijk niet als iedereen je product mag namaken.”

Het is ook niet zo dat Pfizer zijn vaccins niet meer kwijt zou raken als anderen het ook op de markt kunnen brengen. Pfizer schat tegen 2022 zo’n 1,35 miljard vaccins te kunnen produceren. Wellicht moet iedereen minstens twee keer ingeënt worden, waardoor op wereldniveau vele miljarden doses nodig zullen zijn.

Kan een patent omzeild worden?

Ja. Een land zou in theorie kunnen zeggen: rot op met je patent. Het gebeurt niet zo vaak, maar het is ook allesbehalve ongezien. In de jaren 90 gebeurde het met een antiviraal middel tegen HIV. Maleisië deed het enkele jaren terug nog voor een hepatitisvaccin dat veel te duur was: via een dwanglicentie eiste het land het recht op om het middel zelf te produceren. Maar zo’n dwanglicentie is niet eenvoudig te bepalen.

Een andere mogelijkheid is dat producenten een patent juridisch aanvechten, om het uiteindelijk ook zelf te kunnen maken. Om dat te voorkomen trekken farmareuzen meestal een “fort van meer dan honderd patenten” op rond één middel, aldus Mersch. Veel van die patenten zijn waardeloos en zouden door een rechter meteen geschrapt worden – maar wie ze allemaal wil aanvechten mag zich opmaken voor een lange en dure juridische strijd.

India en Zuid-Afrika proberen het via nog een andere weg. De twee landen hebben de Wereldhandelsorganisatie gevraagd om tussen te komen, en ervoor te zorgen dat gedurende de pandemie geen patenten verleend of gebruikt kunnen worden bij middelen die nodig zijn in de strijd tegen SARS-CoV-2. Het gaat dan niet alleen om vaccins, maar ook om mogelijk toekomstige geneesmiddelen, diagnostische tests of beschermingsmateriaal.

Hun vraag wordt gesteund door Artsen zonder Grenzen. “Landen moeten minstens de optie krijgen om tijdelijk die patenten op te schorten,” zegt Eynikel. “Er rust blijkbaar geen taboe op het sluiten van scholen, bedrijven of cultuurinstellingen. Dan zou het normaal moeten zijn dat de overheid ook hier kan ingrijpen, in het belang van de volksgezondheid.”

De kans lijkt echter klein dat India en Zuid-Afrika voldoende steun zullen krijgen. Europa en de VS liggen dwars en zijn niet van plan de patenten van farmareuzen te beperken. Veel heeft te maken met de economische meerwaarde van die bedrijven, die in hoofdzaak in westerse economieën gevestigd zijn. Zij lobbyen zich nu te pletter om hun financiële belangen te verdedigen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234