Maandag 01/03/2021

burn-out in theater

Moeder, waarom werken wij?

'Le doute, le travail et la tendresse' ontstond uit gesprekken die Guy Dermul voerde met theaterstudentes Muriel Cocquet en Audrey Dero. Zij spelen ook het stuk. Beeld Danny Willems
'Le doute, le travail et la tendresse' ontstond uit gesprekken die Guy Dermul voerde met theaterstudentes Muriel Cocquet en Audrey Dero. Zij spelen ook het stuk.Beeld Danny Willems

De burn-out is overal - ook in de theaterwereld. Regisseur Guy Dermul maakte er een stuk over, en de KVS laat ons deze week tijdens het Armwoede-festival nadenken over werken en hoe het anders kan. Omdat een job geen noodzakelijk kwaad hoeft te zijn.

"Het moet maar eens gedaan zijn met die mode van zelfmoorden", reageerde toenmalige CEO Didier Lombard nogal ongevoelig op de schrijnende situatie bij Télécom France: in 2008 en 2009 stapten daar meer dan 35 werknemers uit het leven. Opvallend vaak vernoemden ze in hun afscheidsbrieven "onmenselijke werkomstandigheden".

Het overheidsbedrijf moest stevig besparen en om geen geld te verspillen aan ontslagvergoedingen voerde het een beleid dat werknemers uit zichzelf zou laten opstappen. In de brochures van het zogenaamde herstructureringscomité werden oorlogsstrategieën uit 'la bataille d'Angleterre' en verschillende fases van het rouwverwerkingsproces als lichtende voorbeelden aangehaald. Helaas bereikten de werknemers nooit de eindfase van aanvaarding; de meesten bleven steken bij depressie. Het gevolg was een ongeziene zelfmoordgolf binnen één bedrijf. Lombard moest zich gerechtelijk verantwoorden voor deze bestuurlijke wanpraktijken.

Het schandaal, dat ondertussen deel uitmaakt van Frankrijks collectieve geheugen, vormt nu de inspiratie voor Le doute, le travail et la tendresse van Guy Dermul.

De toneelvoorstelling wordt opgevoerd tijdens KVS' Armwoede/ Pauvérité/Powerty-festival, waarvan Dermul een van de bezielers is. Dit jaar staat het project in het teken van werk. Werken we om te leven of leven we om te werken? Een vraag die in deze tijden, waarin we allemaal wel iemand kennen die even out is, niet actueler kan zijn.

Le doute... ontstond uit de gesprekken die Dermul met de jonge actrices Muriel Cocquet en Audrey Dero voerde tijdens hun laatste jaar aan de toneelschool. "Ze waren totaal in paniek over wat er na hun afstuderen zou komen, of ze wel zouden kunnen rondkomen. Die angst was ongezien voor mij", vertelt Dermul. De regisseur studeerde zelf nochtans ook in woelige tijden af. "In de jaren zeventig laaide de oliecrisis volop, maar ik maakte me niet al te veel zorgen. De druk om te werken die de huidige generatie voelt, lijkt hoger dan ooit."

Maar is dat ook zo? "De intrede van jongeren op de arbeidsmarkt gaat vandaag vaak gepaard met tijdelijke en onstabiele contracten, wat een grote werkonzekerheid en stress met zich mee brengt. Daardoor zijn jongeren extra vatbaar voor een burn-out", legt Monique Ramioul, hoofd van de onderzoeksgroep Arbeid en Organisatie bij HIVA (onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving aan de KU Leuven), uit.

Met zijn voorstelling wil Guy Dermul enerzijds de misdadige uitwassen van ons huidige arbeidssysteem schetsen en anderzijds nadenken over hoe het anders kan. "Want het neoliberale systeem barst uit zijn voegen en de werkloosheid zal alleen maar toenemen. Ik geloof niet in het wondermiddel van economische groei. De oorzaak van het probleem kun je niet als oplossing gebruiken. We moeten dringend denkwerk maken van hoe we dit suicidaire systeem zelf kunnen veranderen en het niet langer overlaten aan welk beleid dan ook."

Ramioul erkent het probleem: "Door de arbeidsintensivering is het psychosociale welzijn op de werkvloer er algemeen op achteruitgegaan. Ten opzichte van pakweg tien jaar geleden moeten werknemers nu meer doen in kortere tijd."

Ook de theaterwereld ontsnapte niet. Nooit eerder strekte het Belgische theaterlandschap zich zo weids uit; nooit eerder was de druk zo groot om je elk seizoen opnieuw te bewijzen en onderscheiden. Helaas bezorgde het maken van Le doute... Dermul geen persoonlijke verlichting. Hij is zelf nog steeds op zoek naar een duurzamere manier van werken: "Eigenlijk spreek ik mezelf erg tegen; ik voel dat ik weer tegen mijn limieten aanzit. Na deze voorstelling moet ik toch eens kijken hoe ik dat anders kan aanpakken."

Hoewel we vandaag voortdurend met burn-outs om de oren worden geslagen, laten velen zich toch vangen. Grenzen moeten blijkbaar eerst serieus overschreden worden voor we willen toegeven dat het zo niet verder kan. Zo ook bij Barbara Raes, voormalig artistiek leider van Vooruit en een treffend voorbeeld van de hoge tol die een op presteren en implementeren gericht cultuurbeleid eist.

"Elk tijdperk kent zijn valstrikken, en uitgeput zijn is van alle tijden. Wat echter telt, is hoe we ermee omgaan. In die zin vertelt de 'ziekte' (burn-out, JA) veel over het reilen en zeilen van een samenleving in overdrive en de praktijk en systemen van een sector. Een sector in overdrive", zo begon Raes haar speech voor het Theaterfestival afgelopen september. Ze vertelde er openhartig over haar eigen burn-out in de hoop een mentaliteitswijziging teweeg te brengen. "Zou onze sector kunnen pionieren in zelf gezamenlijk het alternatief voorstellen in anders leven en anders verdelen?", vroeg Raes zich luidop af.

Regisseur Guy Dermul. Beeld rv
Regisseur Guy Dermul.Beeld rv
null Beeld Pieter Van Eenoge
Beeld Pieter Van Eenoge

De cultuursector is lang niet de enige die in overdrive gaat, elke sector heeft vandaag zo zijn verhalen. Meer dan eens waren de publiciteitsdruk in de academische wereld en de zichzelf voorbijhollende wetenschappers hot topics in de media de afgelopen maanden.

Een burn-out had hij (nog) niet, maar toch was het jaar verlof zonder wedde van filosoof Johan Braeckman veelbesproken nieuws. Om te ontsnappen aan de e-mail en vergadercultuur van de Gentse universiteit nam de filosoof tijd voor zichzelf: "Ik had het gevoel dat ik niets meer gedaan kreeg. Ik heb de academische wereld de voorbije twintig jaar serieus zien veranderen; de toegenomen administratie heeft mijn werk ontzettend versnipperd."

Sinds februari is de filosoof weer aan de slag bij de Universiteit Gent. Of hij nu een gulden middenweg heeft gevonden? "Helaas, ik zie voorlopig geen oplossing, tenzij radicaal: van job veranderen."

Werken moeten we sowieso, daar komen we niet onderuit. Maar hoe we dat op een gezonde manier doen, lijkt alsnog een onopgelost vraagstuk dat ieder voor zich moet zien op te lossen.

"Werken is moeilijker geworden, daar zijn verschillende objectieve indicaties voor. Tegen de achtergrond van een toenemende vergrijzing moet het beleid zich daar absoluut zorgen over maken. Het stijgende aantal burn-outs heeft namelijk niets met de werknemers te maken, maar wel met de jobs die ze uitvoeren", weet Monique Ramioul.

Dat er een structurele oplossing moet komen is duidelijk, maar dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Het onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving HIVA kwam tot de conclusie dat autonomie en beslissingsbevoegdheid cruciaal zijn om voldoening uit je werk te halen én het risico op stress verlagen. "Eigenlijk is het heel simpel: jobs verbeter je door vereisten te verlagen en autonomie te verhogen. Alles draait om een evenwicht tussen uitdagingen en mogelijkheden", verduidelijkt Ramioul.

Ook minder gekwalificeerde jobs kunnen volgens dit principe georganiseerd worden. Een poetsvrouw die zelf mag beslissen waar ze haar poetsronde begint en op welke manier ze dat doet, zal minder stress ervaren dan een schoonmaker die een vooraf uitgestippelde route en werktijd moet volgen. "Het gaat erom dat je werk je iets bijleert, enkel dan zul je er voldoening uithalen", besluit Ramioul.

Ook Dermul houdt zijn hoop gevestigd op die menselijke drang naar kennis die hij naar voor ziet komen in burgerinitiatieven zoals Hart Boven Hard en Ringland. "Mensen willen zelf kennis vergaren en met elkaar delen. De expertise om verandering teweeg te brengen zal steeds meer vanuit de basis komen, daar ben ik van overtuigd."

Of zoals de Franse filosoof Bernard Stiegler, die het Armwoede-festival opende, het stelt: "L'emploi est mort, vive le travail!"

Le doute, le travail et la tendresse gaat vandaag in première in de KVS en speelt nog tot en met 25 april. Op 20 april is er een tête-à-tête met architect Wim Cuyvers en filosofe Petra Van Brabandt over het recht op luiheid.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234