Woensdag 16/10/2019

'Moeder Aarde is bankroet'

In 2000 schaarden 189 landen zich achter acht 'millenniumdoelen'. De deadline loopt binnen een half jaar af. Wat heeft de wereld ervan gebakken? Vandaag doelstelling vijf tot en met acht.

Moedersterfte wegwerken

Nog altijd twee vliegtuigen vol dode moeders per dag

Doel

Tussen 1990 en 2015 de moedersterfte met driekwart verminderen.

Iedereen toegang verschaffen tot reproductieve gezondheidszorg.

Resultaat

Veel vooruitgang, maar het doel is niet gehaald. De moedersterfte is in de afgelopen vijftien jaar bijna gehalveerd, van 430 sterftes per 100.000 geboortes in 1990 tot 230 nu. Toch overlijden wereldwijd nog steeds 300.000 vrouwen per jaar aan complicaties tijdens de zwangerschap en de bevalling. Daarvan zijn de meeste te vermijden met eenvoudige middelen.

Meer prenatale zorg, ook in afgelegen gebieden, werpt vruchten af. In 1990 ging zo'n 37 procent van de zwangere vrouwen vier keer of meer op controle voor de bevalling, vandaag is dat 52 procent. Belangrijk is ook dat vrouwen in gezondheidscentra, materniteiten of ziekenhuizen bevallen met de hulp van vroedvrouwen, verpleegkundigen of artsen, wat het risico op complicaties verkleint.

Maar de kloof tussen arm en rijk gaapt diep: in ontwikkelingslanden sterven liefst veertien keer meer kersverse moeders dan 'bij ons'. Bijna twee derde van alle moedersterftes komt voor in twee landen: Nigeria en India.

Evaluatie

"In 1990 hadden we 1.600 moeders per dag die stierven aan de complicaties van zwangerschap en bevallen. Vandaag zijn er dat 800. Positief, maar het zijn nog altijd twee vliegtuigen vol dode moeders per dag. Gestorven aan zaken die perfect te voorkomen zijn", zegt Marleen Temmerman, gynaecologe en directeur van het departement Reproductieve Gezondheid bij de WHO.

Ondanks de vooruitgang krijgt slechts de helft van de zwangere vrouwen toegang tot de zorg die voor, tijdens en na de bevalling noodzakelijk is. Een van de belangrijkste problemen is transport.

"Hygiëne, middelen, materiaal, mensen en voldoende bloed ontbreken nog te dikwijls", zegt Temmerman. Bij haar werk in onder andere Kenia komt het scherpe contrast tussen de steden en het platteland naar voren. "In Nairobi is het sterftecijfer 200, in een afgelegen regio 4.000 per 100.000. Dat verschil blijft."

Het gaat ook om cultuur en vrouwenrechten. Vrouwen mogen veel niet, zoals alleen naar de dokter gaan. In Mozambique, dat een van de hoogste moedersterftecijfers heeft, wordt de helft van de meisjes onder achttien jaar uitgehuwelijkt, waardoor meer complicaties optreden. "En ook daar weegt het geloof door dat je geen sterke vrouw bent als je niet thuis bevalt", zegt Temmerman. Door de taboesfeer rond het onderwerp ziet zij absurde situaties, waarbij bijvoorbeeld een lokale organisatie vrouwen helpt om op prenatale controle te gaan maar zich verzet tegen anticonceptie.

Dat de doelstelling zin had, staat vast. Temmerman: "Ze heeft gezorgd voor een ongeziene mobilisatie, aandacht en financiering. Met resultaat. Het is weliswaar iets minder dan gehoopt, maar we weten nu wat werkt en moeten verder op de ingeslagen weg."

Aids, malaria en tbc de wereld uit helpen

Grote vooruitgang is niet voldoende

Doel

Verspreiding van hiv/aids doen dalen tegen 2015.

Iedereen toegang geven tot hiv-/aidsbehandeling tegen 2010.

Verspreiding van malaria, tbc en andere grote ziektes doen dalen tegen 2015.

Resultaat

De verspreiding van hiv is tussen 2001 en vandaag met ongeveer de helft afgenomen.

Terwijl er in de ontwikkelingslanden in 2001 jaarlijks gemiddeld 100 nieuwe gevallen per 100.000 inwoners waren, waren dat er in 2012 60. Verschillen tussen de regio's zijn groot. Zo kent zwart Afrika, waar drie kwart van de mensen met hiv wonen, jaarlijks ruim 1.000 nieuwe gevallen per 100.000 inwoners. Gestopt is de hiv-epidemie niet: er komen nog altijd te veel nieuwe gevallen bij, waaronder meer en meer in Centraal-Europa en Azië.

De toegang tot aidsremmers is spectaculair toegenomen. In 2000 beschikten nog maar een paar honderdduizend mensen erover, in 2012 9,5 miljoen mensen, van wie het grootste deel in zwart Afrika. Door die verbetering zijn minstens 6,6 miljoen levens gered. Toch krijgt nog maar 37 procent van alle besmette mensen medicatie.

Dankzij de massaal gestegen verspreiding van malarianetten, tests en behandelingen is het aantal doden door malaria tussen 2000 en 2012 met 42 procent gedaald. In twee landen, Congo en Nigeria, concentreren zich vandaag 40 procent van alle malariagevallen.

Het aantal doden door tbc is gehalveerd. Tussen 1995 en 2012 zijn 22 miljoen levens gered. Maar de strijd verloopt traag, vooral omdat er geen vaccin is.

Evaluatie

"Niemand had dit vijftien jaar geleden durven te hopen. Ik ben onder de indruk van de enorme hoeveelheden middelen en inzet in de wetenschap en de hulpverlening. De mobilisatie gaat van kleine lokale projecten tot de presidentiële initiatieven. Volgens mij heeft deze mobilisatie ook de weg vrijgemaakt voor bredere sociale veranderingen zoals het homohuwelijk", zegt hiv-expert Charlotte Watts (London School of Hygiene & Tropical Medicine)

Ook Emilie Peeters van de ngo Stop Aids Alliance benadrukt het belang van de doelstelling. "De financiering is fiks gestegen: zo heb je bijvoorbeeld het Global Fund to Fight Aids, Malaria and Tbc. Dat heeft 450 miljoen malarianetten, 7,3 miljoen hiv- en 12,3 miljoen tbc-behandelingen uitgedeeld en spendeert ruim drie miljard euro per jaar. De globale hiv-doelstelling heeft ook de nationale investeringen in ontwikkelingslanden aangewakkerd. In zwart Afrika bijvoorbeeld is de eigen financiering voor hiv met 97 procent gestegen."

Deze millenniumdoelstelling heeft duidelijk ook de farmaceutische industrie gemotiveerd. "Haar inzet was hier cruciaal", zegt ontwikkelingseconoom en architect van de MDGs Jan Vandemoortele. "Ze hebben hun grootste angst overwonnen, namelijk dat de goedkope prijzen voor de derde wereld zouden doorsijpelen naar het rijke Westen."

De experts zijn echter bezorgd. Stigma's, armoede, geweld tegen vrouwen en ongelijkheid blijven vooruitgang afremmen. Vorige week publiceerde The Lancet een rapport waarin staat dat de epidemie binnen de vijf jaar weer opveert als er geen extra inspanningen worden geleverd. "Het aantal nieuwe infecties zakt niet snel genoeg. In combinatie met een toenemend bevolkingsaantal kan dat de winst tenietdoen", zegt Peter Piot, directeur van de London School of Hygiene & Tropical Medicine en auteur van het rapport.

Niet alleen stagneren de middelen, de sense of urgency kalft af. "Door de grote vooruitgang denken velen dat we er bijna zijn. Dat is duidelijk niet zo. Slechts iets meer dan een derde krijgt een behandeling", zegt Peeters.

Het milieu redden

Beleid is zo goed als onbestaand

Doel

Verlies aan natuurlijke bronnen stoppen en duurzame ontwikkeling in het beleid verankeren.

Verlies aan biodiversiteit aanzienlijk terugdringen.

Aantal mensen zonder toegang tot drinkbaar water en sanitair halveren.

Levens van mensen die in sloppenwijken wonen aanzienlijk verbeteren.

Resultaat

Het gat in de ozonlaag is gedicht. Maar ander milieubeleid bleef zo goed als uit en bijna alle natuurlijke rijkdommen gaan in een steeds hoger tempo verloren. Een kwart van de plantensoorten is aan het verdwijnen en er zijn een derde minder gewervelde dieren dan in de jaren 70.

De CO2-uitstoot, die pas later aan deze doelstelling is toegevoegd, zit op bijna anderhalf keer het niveau van 1990. De verzameling ecosystemen die we de planeet aarde noemen raakt hierdoor van slag, zoals bijvoorbeeld de oceanen die verzuren. Ook raken de hernieuwbare waterbronnen op.

Er is meer beschermd natuurgebied. Maar ondertussen sterven alsmaar meer planten- en diersoorten uit.

Het streefdoel om het aantal mensen zonder toegang tot drinkbaar water te halveren, werd gehaald. Meer dan 2,3 miljard mensen kregen tussen 1990 en 2012 die toegang. Maar bij minstens een op de tien is het water van onvoldoende kwaliteit, is de toegang niet permanent en zijn er problemen met het beheer.

Vandaag heeft 64 procent van de wereldbevolking toegang tot een degelijk toilet of een behoorlijke latrine, tegenover 49 procent in 1990. Dit is echter verre van voldoende om de doelstelling te halen.

De belofte over sloppenwijkbewoners is zo vaag dat ze niet kan worden gemeten.

Evaluatie

"De strijd tegen het gat in de ozonlaag is een succes", zegt professor Jacqueline McGlade, marinebioloog en hoofd van het VN-Milieuprogramma. "Hier en daar is dankzij de MDGs de vernieling van natuurlijk kapitaal vertraagd. Maar het verlies van natuurlijke bronnen is niet gekeerd." Ook blijft de CO2-uitstoot stijgen. Er zijn 26 miljoen klimaatvluchtelingen. Terwijl de doelstelling voor toegang tot drinkbaar water is gehaald, ervaart een derde van de mensen watertekorten door de opwarming.

McGlade: "Deze doelstelling dateert uit een tijd dat milieu nog op te delen was in deelgebiedjes. Er is vandaag meer beschermd natuurgebied dan in 2000, maar toch sterven veel soorten uit, omdat de aarde opwarmt en één plek beschermen niet meer voldoende is."

Hoop put de experte uit landen als Vietnam, dat toont dat economisch gewin niet strijdig is met de natuur intact houden, integendeel. Het land slaagde erin de ontbossing fiks in te dijken en tegelijk de armoede te doen dalen.

Vandemoortele: "Als we de opwarming niet zeer snel en zeer krachtig aanpakken, dan mag je de winst op andere vlakken vergeten."

Rijke landen helpen arme

Doelstellingen worden bewust heel vaag gehouden

Doel

Eerlijk en niet-discriminerend handelssysteem.

Ontwikkelingshulp en schuldherschikking voor minst ontwikkelde landen.

Ontwikkelingslanden toegang verlenen tot essentiële medicijnen en nieuwe technologie.

Resultaat

De VN legt enkele goede resultaten voor. De ontwikkelingshulp bereikt met 121 miljard euro per jaar het hoogste niveau ooit. Tachtig procent van de goederen uit ontwikkelingslanden komt de industrielanden taksvrij binnen. Er zijn de ontwikkelingslanden heel wat schulden kwijtgescholden: hun schuldenlast is daardoor van 12 naar 3 procent gezakt. Steeds meer mensen in ontwikkelingslanden hebben toegang tot internet en mobiele telefonie

Evaluatie

Ontwikkelingseconomen geven een slecht rapport. "De industrielanden hebben er alles aan gedaan om dit zo vaag mogelijk te houden", zegt globaliseringsexperte Francine Mestrum (ULB). "Het is de enige doelstelling die aan de verantwoordelijkheid van de rijke landen appelleert en de enige die geen meetbare targets heeft. Dat is uiteraard geen toeval." Voor ontwikkelingshulp is er eigenlijk wel een target, maar dat dateert al van de jaren 70. Sindsdien beloven de rijke landen om 0,7 procent van hun bnp aan ontwikkelingssamenwerking te besteden. De laatste tien jaar is er een stijging van 0,2 naar 0,3 procent.

"Bovendien komt het geld niet vaak genoeg in de budgetten van de ontvangers terecht en is het verband tussen die centen en vooruitgang op de andere millenniumdoelen zwak", concludeert het Center for Global Development (CGD).

De handel is wel wat eerlijker geworden. In 2000 kwam twee derde van de producten uit ontwikkelingslanden tolvrij de geïndustrialiseerde landen binnen, vandaag is dat 80 procent. "Toch slaat dat maar op een klein deel van de handel. Landbouw blijft bijvoorbeeld sterk beschermd met tol en subsidies", stelt het CGD.

Dankzij schuldherschikking is de uitstaande schuld van ontwikkelingslanden bij geïndustrialiseerde landen gezakt van 12 naar 3 procent. "Er zijn echter weinig aanwijzingen dat dat meer economische groei of minder armoede teweegbracht", concludeert het CGD. Het instituut wijst erop dat een eerlijke, open en voorspelbare markt met dezelfde regels voor iedereen veraf is.

"De industrielanden hebben twee- à driehonderd jaar lang geen patentrechten betaald, en altijd hun markten beschermd en gesubsidieerd", zegt ontwikkelingseconoom Jan Vandemoortele. Vandaag verbieden wij dat aan de derdewereldlanden waarvan we beweren dat we hen vooruithelpen. We trappen de ladder weg waarlangs zij kunnen klimmen."

Mestrum: "Zolang men blijft beweren dat armoede een probleem is van arme mensen en landen en niet van een beleid, komen we er niet uit. Veel VN-instellingen hebben gepleit voor universele sociale bescherming en inkomensgaranties, maar de Wereldbank blijft steken in de enge armoededoelstellingen, zonder handelsongelijkheid aan te pakken."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234