Woensdag 07/12/2022

Moderniteit en secularisme zijn morele plicht

Mark Elchardus is professor emeritus sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt wekelijks.

Op de valreep, voor het jaar eindigt, nog een dubbele verjaardag vieren. De man werd dit jaar 100 en een artikel van hem met een eenzame, juiste voorspelling verscheen precies veertig jaar geleden. Bloemen voor Bernard Lewis.

Het artikel uit 1976 van de Brits-Amerikaanse oriëntalist is getiteld: 'De terugkeer van de islam.' Je moet je wel even 1976 voor de geest halen. Nagenoeg niemand hier had toen al gehoord van de Moslimbroeders. Osama bin Laden liep nog rond in de blazer en de streepjesdas van zijn eliteschool. Yasser Arafat zou zowaar een moderne seculiere staat stichten in Palestina. Een eenzame stem toen, die van Bernard Lewis: de stelling dat sinds een paar decennia het islamisme overal veld won, breed gedragen werd; dat in de Arabische landen de islam, niet het nationalisme of het socialisme, steeds meer de identiteit van de mensen bepaalde, het kompas voor politiek en beweging leverde.

Toen, in 1976 en tot de Twin Towers naar beneden gingen, lieten de toonzettende stemmen een heel ander geluid horen. Men verwachtte liberalisering en democratie en links georiënteerde revoluties in de Arabische wereld, met de islam in een marginale, verwaarloosbare rol.

Zoals vaak klonk Edward Saïd bijzonder stellig. Hij is de auteur van Oriëntalism, het bekende boek over de "neerbuigende" opvattingen van het Westen ten opzichte van het (Arabische) Oosten. In 1994 nog scheef hij dat de berichten over de groeiende invloed van het islamitische Hamas de zoveelste uiting waren van de westerse vooroordelen ten opzichte van de Arabische wereld. Nog geen twaalf jaar later zou Hamas op zijn eentje 74 van de 132 zetels van de Palestijnse Wetgevende Raad winnen.

Maar Edward Saïd gaat onverstoord verder: "Hoe meer ik las en zag, hoe minder waarschijnlijk mij een islamitische opstand leek, van de soort gefantaseerd door het Westen." Tussen 1984 en 1994 hadden islamisten in vijftien verschillende landen al 24 aanslagen gepleegd, waarbij 931 mensen vermoord en tallozen verminkt werden. Een pril begin, weten we nu. Westerse fantasie?

Echo's van Jean Jaurès

Edward Saïd vaart blind op zijn vooringenomenheid, zoveel is duidelijk. Bernard Lewis zoekt naar revelerende feiten. Zo vertelt hij het verhaal van de jonge Syrische officier Ibrahim Khalas die in 1967 in het maandblad van het Syrische leger een oproep doet aan: "(...) de nieuwe Arabische, socialistische mens die gelooft dat God, religie, feodale toestanden, kapitalisme en al de waarden die de samenleving tot nog toe bepaalden, thuishoren in de musea van de geschiedenis (...) Er is slechts één waarde: geloof in de mens die op zichzelf vertrouwt en op wat hij aan de mensheid kan bijdragen."

Men hoort echo's van Jean Jaurès en vooraankondigingen van mei 68 in die ronkende zinnen. De Syrische bevolking die onder het Ba'ath-regime tot dan toe zowat alles, van het onderdrukken van het vrije woord tot en met de (selectieve) onteigening van de middelen van productie, gedwee had ondergaan, kwam op straat tegen deze godslasterende tekst. Zo hevig was de reactie van de religieuze fanatici dat de regering er niets anders op vond dan Ibrahim Khalas tot levenslang te veroordelen.

Zo'n voorvallen maken duidelijk dat als er democratie komt in de Arabische landen, de islamisten waarschijnlijk de sterkste partij(en) zullen vormen en als er geen democratie komt de dictaturen ofwel nog repressiever zullen worden of zich zullen tooien in de mantel en de vertogen van de islamisten. Zo geschiedde ook in menig moslimland. Lewis had het bij het rechte eind. Hoewel dat rechte eind geregeld werd gebogen door zijn overdreven optimisme.

Terwijl hij duidelijk beschrijft hoe van onder de domper van de Arabische, nationalistische dictaturen het islamisme onweerstaanbaar de kop opsteekt, meent Lewis ook tekenen van secularisering te zien, vooral dan in landen die economisch wat beter varen of zich dankzij hun geschiedenis meer natie en minder geloofsgemeenschap voelen. Als voorbeelden geeft hij Turkije, Iran en Egypte. Drie jaar na het verschijnen van zijn profetische artikel wordt Iran een Islamitische Republiek, Egypte kreeg een aantal jaren later een Moslimbroeder als president en is nu, in reactie daarop, een bloedige dictatuur en Erdogan deseculariseert Turkije razendsnel door duizenden seculier denkende rechters, proffen, ambtenaren en militairen zonder vorm van proces gevangen te zetten.

Optimisme of vastberadenheid?

Wie ontwikkelingen in de moslimwereld wil voorspellen, laat illusies beter varen. Van wie wil bijdragen aan een betere wereld, wordt daarentegen optimisme en voluntarisme verwacht. De twee houdingen sporen niet goed samen. Ook dat leert Bernard Lewis ons door zijn onverbeterlijk, maar herhaaldelijk gefrustreerd optimisme. Onrealistisch geloof in democratisering bracht hem er zelfs toe de invasie van Irak en het verwijderen van Sadam Hoessein te steunen.

Nochtans helpt feitenkennis. Aan de vooravond van de Iraanse Revolutie, op het einde van de jaren 70, zagen velen in Khomeini, die toen net van Parijs naar Teheran was teruggekeerd, het boegbeeld van een overwegend linkse, alleszins progressieve, op vrijheid gerichte revolutie. Dat was toen de dwingend-weldenkende interpretatie in en rond de universiteit.

Lewis maakte dat mee in Princeton waar hij toen les gaf. Hij trok naar de bibliotheek om te zien of die Khomeini al iets geschreven had. De Islamitische Staat stond er, het boek waarin Khomeini uiteenzet hoe de staat volgens islamitische principes dient ingericht te worden. Het stond er wel enkel in het Perzisch en Arabisch. Hij las het boek en wist, ondanks zijn recente optimistische predictie over Iran, meteen hoe laat het was. "Nonsens", zo omschreef hij de voorstelling van Khomeini als vrijheidsstrijder.

Hij voorspelde ook de Arabische Lente, een paar jaar voor die zichtbaar werd voor de rest van de wereld. Ook daar was hij, tegen zijn eigen inzichten in, optimistisch over de kansen van democratie, modernisering en secularisering. Maar toen de berichten over de opstanden in Tunesië, Egypte en andere landen ons bereikten, en velen niet alleen optimistisch maar laaiend enthousiast werden, waarschuwde Lewis dat die lente wel eens snel een islamistische winter kon worden.

Hij zag dikwijls eerder en scherper dan anderen wat er gebeurde in de moslimlanden. Geen conflicten tussen naties of klassen, maar een clash between civilizations zoals hij schreef, enige jaren voor Sam Huntington die uitdrukking van hem overnam en populariseerde. Later zal Lewis het woord 'clash' vermijden. Te hard, te finaal, te weinig hoop daarin, vond hij. Velen geven het Westen trouwens op voorhand verloren als het tot een clash zou komen, omdat volgens hen een relativistische cultuur het niet haalt tegen de zekerheden van fanatici of, zoals Bin Laden het zakelijker stelde, Amerikaanse soldaten niet even fanatiek vechten als jihadisten.

Lewis ziet het anders. Volgens hem zijn modernisering en secularisering uiteindelijk onweerstaanbaar. Zij zullen ervoor zorgen dat het in plaats van een botsing tot een ontmoeting van culturen komt. Optimisme als een morele plicht? Ja, misschien, maar vooral, zo lijkt me, moderniteit en secularisme als opdracht.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234