Dinsdag 15/10/2019
Modder ruimen in de straten van Huldenberg.

Modderstromen Wateroverlast

Modderstromen zijn te vermijden, maar niet alle boeren gebruiken hun boerenverstand

Modder ruimen in de straten van Huldenberg. Beeld RV Lionel Costermans

Nu de water- en modderschade in verschillende Limburgse en Vlaams-Brabantse gemeenten nog maar eens wordt opgemeten, klinkt de vraag: waarom krijgen we dit probleem zo moeilijk ingedijkt? De te vrijblijvende maatregelen voor landbouwers worden het vaakst aangehaald. ‘Maar we hebben allemaal boter op het hoofd.’

“Nee, wat strobalen leggen is geen oplossing”, zegt Jelle Van den Berghe, ecoloog aan hogeschool PXL, over de water- en modderschade die ze vandaag in Gelmen en Gelinden, bij Sint-Truiden, en in Huldenberg, bij Overijse, ruimen. Op Twitter noemde Van den Berghe het “erosie hoofdstuk 374".

Dat gemeenten in Vlaanderen jaar na jaar geconfronteerd worden met modderstromen, heeft volgens hem te maken met een combinatie van factoren. In de gemeenten is meestal een leembodem aanwezig, die ideaal is voor landbouw maar ook geldt als erg bodemerosiegevoelig. Zeker als die bodem in een heuvelachtige regio ligt, zoals in Haspengouw, het Pajottenland of de Vlaamse Ardennen, kunnen er zich snel water- en dus ook modderstromen vormen. 

“Zeker als in diezelfde regio veel intensieve landbouw plaatsvindt met zomergewassen”, vult professor geografie Jean Poesen aan. De bodemexpert aan de KU Leuven doelt op aardappels, bieten, zomergranen, maïs. Die bedekken in de maanden mei en juni, wanneer traditioneel veel onweersbuien onze richting uitkomen, de grond amper, waardoor de bodem bij grote hoeveelheden water makkelijk kan wegspoelen. “En het ziet er niet naar uit dat dat beter gaat worden met die onweders. De klimaatmodellen laten zien dat we ons aan extremer weer moeten verwachten: langdurige droogten maar ook hevigere onweders.” 

Beeld Illias Teirlinck

Erosiebestrijdingsplan

Aan een aantal factoren valt weinig te doen: de bodem, de topografie, het weer ook. Maar de intensieve landbouw, daar kan wel wat aan gedaan worden, meent onder meer Van den Berghe. Volgens hem zijn de maatregelen die gemeenten nu aan landbouwers opleggen, te vrijblijvend. Hij pleit ervoor dat elke gemeente met een fatsoenlijk erosiebestrijdingsplan komt. Daarin zou bijvoorbeeld opgenomen kunnen worden dat wie volgens de Vlaamse bodemerosiekaart in rode en paarse gebieden (met de meeste erosierisico’s) liggen, houtgewassen langs en dwars door hun percelen moeten plaatsen, zodat water en modder wordt tegengehouden. “Ook moet voor de meest risicovolle gebieden de vrije teeltkeuze worden beperkt. Schrap maïs en aardappelen, waarbij veel naakte grond komt kijken, en verplicht graslandteelt of wintergraan, zodat er ook in het voorjaar gesloten vegetatie is”, aldus de docent natuurbeheer.

Van den Berghe snapt dat zoiets niet evident is. Maar zegt ook: bijna de helft van alle Europese budgetten gaat naar de landbouwers. Die krijgen volgens hem miljarden aan belastinggeld. “Ik heb daar niets op tegen, maar met die bedragen moet je ook verantwoordelijkheid opnemen.” Veel burgers hebben last door ondergelopen kelders en garages en ook de kosten voor het opruimen door de brandweerkorpsen zijn niet min. “En dan zwijg ik nog over de biodiversiteit. De natuurgebieden in deze regio’s zijn schaars en lijden erg onder de smurrie van de velden waar veel residu van pesticiden en stikstof in zit.”

De mening van Van den Berghe krijgt bijval, onder meer bij Natuurpunt. “Vrijheid van teelt is een heilig huis, ook al stroomt de modder tot in de living”, stelt Freek Verdonckt er. Tegelijkertijd merkt hij op dat de subsidieverdeling niet goed zit. Er zijn nog altijd te weinig incentives voor landbouwers die kiezen voor een gewas dat voor erosiebescherming zorgt. “Hun gezond boerenverstand zegt hen wel dat ze hun bodem moeten beschermen, maar tegelijkertijd zijn die boeren ook onderhevig aan marktevoluties. Kijk naar aardappelen, die wat erosie betreft echt niet gunstig zijn. Ze zijn op dit moment wel de best betaalde teelt. Als je dan als landbouwer met het water aan de lippen staat, kies je makkelijker voor dat geld.” 

Beeld Illias Teirlinck

Samenwerken

Ook geograaf en erosiedeskundige Karel Vandaele vindt dat veel maatregelen nu te vrijblijvend zijn. Hij ervaart het in de praktijk, als hij akkers in Limburg inspecteert. “Maar als ik zie dat er ergens een dam gebouwd zou moeten worden, kan ik het alleen vriendelijk vragen. Als de eigenaar of gebruiker van de grond nee zegt, is het einde verhaal.” 

Toch roept Vandaele op om niet met een beschuldigende vinger te wijzen. “Na een zondvloed als die van maandag wordt telkens de zoektocht naar de grote schuldige aangevat. Maar dat brengt ons niet dichter bij de oplossing.” Volgens de man hebben veel partijen boter op het hoofd. Ja, landbouwers zouden meer kunnen doen om bodemerosie te bestrijden. “Maar het is ook zo dat de beste plaatsen om een huis te bouwen al jaren weg zijn en dat er gebouwd wordt op risicovolle plekken, onderaan deze risicovolle akkers.” 

Hij wijst ook naar de grotere internationale vraag naar bepaalde teelten, als die van aardappelen, en zegt dat ook de erosiekaart niet op punt staat. “Die kaart is gebaseerd op rekenkundige modellen waardoor ze in de praktijk niet altijd overeenstemt. We focussen altijd op zogenaamde rode en paarse gebieden, maar ik zie ook problemen op vakjes die oranje of geel zijn.”

Volgens Vandaele kunnen de overstromingsproblemen alleen maar opgelost door samen te werken: er moeten meer buffers in gevoelige landbouwgebieden komen, maar ook moeten er daar meer water- en modderrobuuste woningen worden gebouwd. “Er zullen ook nooit genoeg maatregelen kunnen komen om erosie helemaal tegen te gaan, zeker niet bij extreme regenval. Tenzij je de intensieve landbouw volledig bant. Maar dat lijkt mij nu niet meer realistisch.”

Rita Vanden Borre (68) en Marc Endels (78) tonen de schade in hun moestuin en vanwaar het water kwam. Beeld Illias Teirlinck
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234